Εκδόθηκε πρόσφατα στα ελληνικά το σπουδαίο βιβλίο του Αλαίν Συπιό (Alain Supiot) «Οταν κυβερνούν οι αριθμοί», μτφρ. Παυλίνα Κοντογεωργοπούλου, εκδόσεις Επιθεωρήσεως Εργατικού Δικαίου, 2025. Πρόκειται για τις παραδόσεις του στο Collège de France από το 2012 έως το 2014, όπως εκδόθηκαν την επόμενη χρονιά στη γλώσσα του («La Gouvernance par les nombres», Librairie Arthème Fayard, 2015, και 2η έκδοση το 2020). Ο Συπιό (γενν. 1949) είναι κορυφαίος νομικός της Γαλλίας, στον τομέα του εργατικού δικαίου, αλλά με έργο που η σημασία του υπερβαίνει κατά πολύ τα νομικά ακαδημαϊκά όρια και παίρνει την ξεχωριστή θέση του στη φιλοσοφία του δικαίου, στον πολιτικό και ηθικό στοχασμό. Χρωστάμε επομένως μεγάλη χάρη στον διευθυντή της Επιθεωρήσεως Εργατικού Δικαίου (κυκλοφορεί ανελλιπώς από το 1941) Χρόνη Τσιμπούκη, που έχει βάλει, φαίνεται, στοίχημα να γνωρίσει στους Ελληνες αναγνώστες το έργο του Συπιό. Εχουν μεταφραστεί και δημοσιευθεί σε πρόσφατα τεύχη του περιοδικού, από το 2016 και εφεξής, πέντε κείμενά του και έχει εκδοθεί από τις εκδόσεις του άλλο ένα βιβλίο του: «Το πνεύμα της Φιλαδέλφειας. Η κοινωνική δικαιοσύνη απέναντι στην ολοκληρωτική αγορά», μτφρ. Ευάγγελος Αγγελόπουλος, 2019. Το τελευταίο βιβλίο του Συπιό αποτελεί οξυδερκή μελέτη της ανατροπής της κυριαρχίας του νόμου υπέρ της διακυβέρνησης μέσω των αριθμών, η οποία συνεπάγεται ότι το κράτος απογυμνώνεται από κάθε πολιτικό και ηθικό περιεχόμενο και μετατρέπεται σε διαχειριστή του οικονομικού ανταγωνισμού, ενώ τα άτομα δεν δρουν ως ελεύθερα υποκείμενα, αλλά αντιδρούν σε μηνύματα που δέχονται για την επίτευξη στόχων που τους ανατέθηκαν.
Ομολογώ πως ένας από τους λόγους που έχει τραβήξει το ενδιαφέρον μου το έργο του Συπιό είναι ότι μία από τις βασικές πηγές έμπνευσής του είναι η Σιμόν Βέιλ, θα διακινδύνευα μάλιστα να πω ότι είναι και η σημαντικότερη. Ο Συπιό δεν προσφεύγει στη Βέιλ για λόγους ακαδημαϊκούς, η Βέιλ δεν αποτελεί για αυτόν βιβλιογραφική παραπομπή, αλλά πηγή για να καταλάβει τον σημερινό κόσμο, όπως φάνηκε και από το συνέδριο που διοργάνωσε το 2017 στο Collège de France με τίτλο «Mondialisation ou globalization? Les leçons de Simone Weil» (επιμελήθηκε και την έκδοση των Πρακτικών, από τις εκδόσεις του Collège de France, 2019). Εκτός από τις συχνές αναφορές στο έργο της Βέιλ που διαβάζουμε στα βιβλία και στα κείμενά του, ο Συπιό έχει γράψει και δύο δοκίμια αποκλειστικά αφιερωμένα στη σκέψη της: α. «La pensée juridique de Simone Weil», στον τιμητικό τόμο για την αείμνηστη Γιώτα Κραβαρίτου («Mélanges à la mémoire de Yota Kravaritou», etui, 2011, σ. 551-575) και β. «Entre extase et aliénation. Les degrés de l’ attention chez Simone Weil», περ. Esprit, Μάιος 2025 (πρωτοδημοσιεύτηκε αγγλιστί, προς τιμήν του Αιμίλιου Χριστοδουλίδη, στο σάιτ Critical Legal Thinking, 13.1.2025). Θα σταθώ στο δεύτερο.
Οποιος αγαπάει προσέχει, προσέχει κυρίως τη δυστυχία του άλλου, ακούει την αλάλητη κραυγή του: «Γιατί μου κάνετε κακό; Γιατί με πληγώνετε;».
Η ιδέα της προσοχής (attention) στο έργο της Βέιλ, μια ιδέα κατ’ ουσίαν θρησκευτική, όπως αναγνωρίζει και ο ίδιος ο Συπιό («par essence religieuse», Esprit, σ. 135), έχει ελκύσει το ενδιαφέρον πολλών μελετητών, η δική του προσέγγιση ωστόσο κομίζει κάτι καινούργιο. Πρόκειται κατεξοχήν για μια ιδέα (και πρακτική) των μοναχών, της μυστικής ή ησυχαστικής χριστιανικής παράδοσης (και άλλων πνευματικών παραδόσεων, τις οποίες, όπως ξέρουμε, πάσχιζε η Βέιλ να γνωρίσει). Προσοχή είναι η φυλακή των αισθήσεων και η τήρηση του νου ώστε να μη μετεωρίζεται, αλλά να μένει προσηλωμένος στην προσευχή. Από τους αμέτρητους συγγραφείς και τα χωρία που κάνουν λόγο για την προσοχή, θα αρκεστώ στον Ησύχιο τον Σιναΐτη (έζησε μεταξύ 8ου και 10ου αιώνα), που σε όποιον θέλει να είναι αληθινός μοναχός συστήνει: «Προσοχικήν αρετήν πάση δυνάμει μέτελθε, η έστι νοός φυλακή, νου τήρησις και τελείωσις καρδιακή γλυκείας ησυχίας, αφάνταστος μακαρία της ψυχής κατάστασις· πράγμα ουκ εν πολλοίς ευρισκόμενον» (Φιλοκαλία, στην έκδοση του Αστέρος, τόμ. Α΄, σ. 158, ριε΄). Λίγο παραπάνω (ριβ΄) θα γράψει και το εξής εντυπωσιακό: «Εικών της εξωτέρας και αισθητικής σωματικής ασκήσεως, η Παλαιά Διαθήκη· το δε άγιον Ευαγγέλιον, ο έστιν η Καινή, εικών της προσοχής, ήγουν της καθαρότητος της καρδίας».
Η Βέιλ στο εκπληκτικό κείμενό της «Réflexion sur le bon usage des études scolaires en vue de l’ amour de Dieu», ένα κείμενο που μόνο εκείνη μπορούσε να έχει γράψει, κρατάει πολλά στοιχεία από αυτήν την εννόηση της προσοχής ως πνευματικής άσκησης, προσευχής και εντέλει αγάπης του Θεού, αλλά θα τονίσει με δύναμη ότι η προσοχή αποτελεί και την ουσία της αγάπης του πλησίον: «Οι δυστυχισμένοι δεν έχουν τίποτε άλλο ανάγκη σε αυτόν τον κόσμο παρά ανθρώπους ικανούς να τους προσέξουν. Η ικανότητα να προσέξεις έναν δυστυχισμένο είναι πολύ σπάνιο και πολύ δύσκολο πράγμα· είναι σχεδόν ένα θαύμα· είναι θαύμα» («Attente de Dieu», La Colombe, 1950, σ. 122). Η Βέιλ θα εξηγήσει λίγες αράδες παρακάτω τι σημαίνει αυτό το προσεχτικό βλέμμα στον πλησίον: «Η ψυχή αδειάζει από κάθε δικό της περιεχόμενο για να δεχτεί μέσα της το πλάσμα που κοιτάζει όπως ακριβώς είναι, σε όλη του την αλήθεια. Μόνος ικανός για αυτό είναι όποιος είναι ικανός για προσοχή». Η προσοχή, δηλαδή, για τη Βέιλ είναι παραίτηση από το εγώ, από τον εγωισμό, από το δικό σου θέλημα, για να κάνεις μέσα σου χώρο για τον άλλο. Οποιος αγαπάει προσέχει, προσέχει κυρίως τη δυστυχία του άλλου, ακούει την αλάλητη κραυγή του: «Γιατί μου κάνετε κακό; Γιατί με πληγώνετε;».
Τι σχέση μπορεί να έχει αυτή η προσοχή, που στον υψηλότερο βαθμό της ταυτίζεται με την αγάπη, με τον νομικό θεσμό; Η απάντηση βρίσκεται, νομίζω, στην πεποίθηση της Βέιλ ότι αγάπη και δικαιοσύνη ταυτίζονται απολύτως, ότι η διάκρισή τους αποτελεί επινόηση: «Μόνο η απόλυτη ταύτιση δικαιοσύνης και αγάπης καθιστά δυνατά ταυτόχρονα, αφενός, το έλεος και την ευγνωμοσύνη, και αφετέρου τον σεβασμό της αξιοπρέπειας της δυστυχίας του δυστυχισμένου, από τον ίδιο και από τους άλλους» («Formes de l’ amour implicite de Dieu», «Attente de Dieu», σ. 146). Ο Συπιό θέτει ως μότο στο κείμενό του αυτό για την προσοχή στη Βέιλ μια συγκλονιστική φράση της από τα τελευταία γραπτά της: «Μόνο η ανθρώπινη προσοχή νομιμοποιείται να ασκεί τη δικαστική λειτουργία» («Carnets de Londres», OC, VI, 4, σ. 380)! Πράγματι, δεν υπάρχει δικαιοσύνη χωρίς προσοχή, χωρίς την ικανότητα του δικαστή να ακούσει τον αλάλητο στεναγμό του αδύναμου ανθρώπου, εκείνου τον οποίο οι ισχυροί θεωρούν ένα τίποτα, χωρίς τη διάθεση και την πνευματική ικανότη-τα να μπει στη θέση του άλλου.
