Δεν είναι ο πρώτος, ούτε ο τελευταίος. Πολλοί πιο διακεκριμένοι ηγέτες από τον Τραμπ έπεσαν στην παγίδα της «ύβρεως». O Ναπολέων πίστευε ότι ήταν ανίκητος. Η εκστρατεία του στη Ρωσία, το 1812, αποδείχθηκε καταστροφική. Από τους 600.000 στρατιώτες, μόνο 20.000 επέστρεψαν.
Μετά την απαγωγή του προέδρου της Βενεζουέλας, ο Τραμπ υπερηφανεύεται ότι η χώρα του έχει τον «πιο φοβερό στρατό στον πλανήτη». «Κανείς δεν μπορεί να μας νικήσει», κομπάζει. Ισως – για την ώρα. Παραβλέπει ότι οι νίκες δεν εξαρτώνται μόνο από τη στρατιωτική ισχύ. Ο ρωσικός χειμώνας αποδείχθηκε πιο επικίνδυνος από τον ρωσικό στρατό.
Στο Βιετνάμ, στο Ιράκ και στο Αφγανιστάν δεν ηττήθηκε η στρατιωτική ισχύς, αλλά η «ύβρις» – η αλαζονεία, η αίσθηση ότι δεν υπάρχουν όρια, η αντίληψη ότι τα γεγονότα είναι ελέγξιμα. Η «ύβρις» ήταν αδίκημα στην αρχαία Αθήνα. Οποιος θνητός νομίζει ότι μπορεί να γίνει θεός είναι επικίνδυνος, πίστευαν οι αρχαίοι. «Η ύβρις μεστώνοντας καρποφοράει ολέθρου στάχυ», λέει ο Δαρείος στους «Πέρσες» του Αισχύλου.
Η επιτυχημένη άσκηση ισχύος διαστρέφει την κρίση του ηγέτη και της ελίτ που τον περιβάλλει. Αισθανόμενοι κυρίαρχοι, υποτιμούν τον αντίπαλο, υπερτιμούν τις ικανότητές τους, ερμηνεύουν μεροληπτικά τα γεγονότα, αναλαμβάνουν υπέρμετρα ρίσκα, αισθάνονται άτρωτοι. Θεωρούν ότι μπορούν να ελέγξουν την κίνηση της Ιστορίας.
Πρόκειται για επικίνδυνη φαντασίωση. Στο μνημειώδες «Πόλεμος και Ειρήνη», ο Τολστόι επεσήμανε ότι δεν είναι τα σχέδια των «μεγάλων ανδρών» που κινούν την Ιστορία, αλλά οι απειράριθμοι, μη ελέγξιμοι μικροί παράγοντες. Οι απρόθετες συνέπειες είναι ισχυρότερες από τις πρόνοιες του πιο ολοκληρωμένου σχεδίου. Η Ιστορία κινείται ενδεχομενικά και απρόβλεπτα. O Ναπολέων ήταν θύμα των κυριαρχικών φαντασιώσεών του.
Οι καταστροφικές εξελίξεις στο Ιράκ, στο Αφγανιστάν και στη Λιβύη, έπειτα από δυτικές στρατιωτικές επεμβάσεις, δεν έκαναν την αρπακτική τραμπική ελίτ σοφότερη. Θα ήταν έκπληξη αν συνέβαινε το αντίθετο. Ο «υβριστής» στερείται αυτογνωσίας – δεν γνωρίζει τα όριά του. Μεθυσμένος από την ισχύ, θεωρεί ότι μπορεί να ελέγξει τον κόσμο. Εμποτισμένος από μεσσιανικό ζήλο νομίζει ότι θα ισιώσει «το στραβό ξύλο της ανθρώπινης φύσης». Κυριαρχούμενος από αυτοεξυπηρετικές ιδεοληψίες και ωμά συμφέροντα, πιστεύει ότι μπορεί να επιβάλλει καθολικά τη δική του τάξη. Προσκολλημένος στη δύναμη, βλέπει τα πάντα ως υπολογισμούς ισχύος.
Oσοι δημοκράτες εμμέσως επαινούν (ή ανέχονται) την αμερικανική επέμβαση στη Βενεζουέλα δεν παραβλέπουν μόνο την ομολογημένη ιδιοτέλεια του εγχειρήματος, αλλά συγχέουν την ηθική ανωτερότητα της φιλελεύθερης δημοκρατίας με την ικανότητα των δυτικών ελίτ να την επιβάλλουν παντού. Αγνοούν τη συνθετότητα των κοινωνιών. Εκλογικεύουν και υπεραπλοποιούν. Δεν διαθέτουν αίσθηση ορίων.
Η πολύκροτη έκθεση Τσίλκοτ (2016) για τον ρόλο της βρετανικής κυβέρνησης στην εισβολή στο Ιράκ (2003) είναι εξαιρετικά διδακτική. Επικρίνει τον τρόπο λήψης αποφάσεων από την κυβέρνηση Μπλερ, τη μεροληπτική ερμηνεία πληροφοριών, την υποτίμηση των συνεπειών και την υπερτίμηση των συμμαχικών στρατιωτικών ικανοτήτων. Η 2,6 εκατομμυρίων λέξεων έκθεση είναι η πληρέστερη ανατομία της «ύβρεως» που διαθέτουμε.
Στην κατάθεσή του στην επιτροπή Τσίλκοτ, ο Βρετανός διπλωμάτης Καρν Ρος ανέφερε την «έλλειψη κουλτούρας διερώτησης» στο εσωτερικό της κυβέρνησης μετά την 11η Σεπτεμβρίου 2001 και επεσήμανε στοχαστικά τις καταστροφικές συνέπειες της «ύβρεως» για τη λήψη αποφάσεων. «Τα στοιχεία της εισβολής στο Ιράκ και των συνεπειών της», είπε, «υποδηλώνουν ότι, στο εξής, όσοι ασχολούνται με τέτοια χάραξη πολιτικής θα πρέπει να το κάνουν με μεγαλύτερη ταπεινότητα απέναντι στην πολυπλοκότητα, την εγγενή αβεβαιότητα και την έλλειψη γνώσης που εμπεριέχουν τέτοιες προσπάθειες και να αποφεύγουν την αλαζονεία που δηλώνει, “γνωρίζουμε, καταλαβαίνουμε, εμπιστευθείτε μας”».
«Οσοι δεν μαθαίνουν από την Ιστορία είναι καταδικασμένοι να την επαναλάβουν», είπε ο Τσόρτσιλ. Ο Τραμπ δεν ενδιαφέρεται να μάθει από την Ιστορία. Τον ενδιαφέρει μόνο η κυριαρχία. Η «νέμεσις» θα ακολουθήσει.
*Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.
