Η κινηματογραφική σύλληψη Mαδούρο εύλογα ήγειρε ζητήματα νομιμότητας. Είναι εξάλλου η επιλεκτική εφαρμογή των διατάξεων του διεθνούς δικαίου και περισσότερο η επιλεκτική περιφρόνησή τους τις τελευταίες δεκαετίες που αποδυνάμωσαν την παγκόσμια δικαιοκρατική τάξη. Ωστόσο, ο πρόεδρος Τραμπ πάει ένα βήμα παρακάτω αποστρεφόμενος την υφιστάμενη τάξη πραγμάτων. Γιατί τη θεωρεί ζημιογόνα για τα αμερικανικά συμφέροντα, αφού θεωρεί ότι οι υπόλοιπες χώρες κατάφεραν μέσα από διεθνείς συμφωνίες και πολυμερή σχήματα να επιβάλουν τις επιδιώξεις τους, ζώντας παρασιτικά εις βάρος των ΗΠΑ, αλλά και επειδή ο σεβασμός στους διεθνείς κανόνες δημιουργεί περιορισμούς στην άσκηση πολιτικής. Ο Αμερικανός πρόεδρος θέλει να έχει την απόλυτη ευχέρεια κινήσεων, να μη δεσμεύεται από τη συμμετοχή σε διάφορους θεσμούς (αποσύρθηκε από 66 διεθνείς οργανισμούς που «δεν υπηρετούν πλέον τα αμερικανικά συμφέροντα») και πιστεύει ότι η διπλωματική, οικονομική και στρατιωτική ισχύς της χώρας του είναι τέτοια που μόνο αυτή μπορεί να προωθεί τα συμφέροντά της, χωρίς καμία δύναμη να είναι σε θέση να αντισταθεί ή να τη μετριάσει. Για την αμερικανική ηγεσία, η εποχή που η Ουάσιγκτον είχε επωμιστεί την ευθύνη διαχείρισης σχεδόν όλων των πλανητικών ζητημάτων και περίπου αισθανόταν την υποχρέωση να παρεμβαίνει για το κοινό καλό έχει παρέλθει ανεπιστρεπτί.
Το δόγμα «Η Αμερική πρώτα» σημαίνει ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες προτάσσουν αποκλειστικά τα δικά τους συμφέροντα κυρίως οικονομικού χαρακτήρα, μάλιστα με ακόμη μεγαλύτερη αποφασιστικότητα όταν αυτά συνδυάζονται με ίδιον όφελος για τον πρόεδρο και τον στενό κύκλο οικογένειας και συνεργατών. Συνεπώς, όποιος ηγέτης ή χώρα σταθεί απέναντι βρίσκεται αντιμέτωπος με την οργή του ηγέτη της μεγαλύτερης στρατιωτικής μηχανής στον κόσμο. Είναι χαρακτηριστικό ότι στην Ουκρανία, που δεν υπάρχει ουσιαστικό διακύβευμα, ο Τραμπ επιδείκνυε μέχρι πρότινος αξιοπρόσεκτη ανοχή, προσφέροντας έως και στήριξη και προστασία στον Πούτιν και στις θέσεις της Ρωσίας, όμως στην ενέργεια, όπου η Μόσχα θεωρείται ανταγωνιστική δύναμη, έχει αρχίσει να της φέρεται αμείλικτα, όπως και στη Βενεζουέλα απορρίπτει την επιρροή, έμμεση ή άμεση, οποιασδήποτε δύναμης, συμπεριλαμβανομένης της Ρωσίας. Ακόμη και στη Γροιλανδία, επικαλείται τη ρωσική απειλή, όπως και την κινεζική, μόνο που την πρώτη δεν την αναγνωρίζει σε σχέση με την ευρωπαϊκή άμυνα και ασφάλεια, αλλά την εντοπίζει περιοριστικά στη Γροιλανδία. Το ακόμη πιο ενδιαφέρον και αποκαλυπτικό είναι ότι επιδιώκει συνεργασία με τη Ρωσία για την αξιοποίηση του ορυκτού πλούτου στον Αρκτικό Κύκλο, κυρίως λόγω του ότι η πρώτη κατέχει μεγάλο στόλο παγοθραυστικών, όμως αυτό δεν τον εμποδίζει να τοποθετεί απέναντι τη Μόσχα στο ζήτημα του ελέγχου των θαλάσσιων περασμάτων στην περιοχή.
Σήμερα ο Τραμπ παραμένει ισχυρός στο εσωτερικό της χώρας του, κάτι που αναμένεται να διαφοροποιηθεί έστω και μερικώς στις ενδιάμεσες εκλογές του Νοεμβρίου, αλλά έτσι κι αλλιώς, μπαίνοντας εν συνεχεία στο δεύτερο μισό της τελευταίας του θητείας, μπορεί κάλλιστα να αισθανθεί απελευθερωμένος να πράξει ό,τι αυτός θεωρεί σωστό για την πολιτική του κληρονομιά. Από την άλλη, πιθανόν να βρεθεί σε μια συνθήκη όπου τα περιθώρια κινήσεών του θα έχουν συρρικνωθεί, ακόμα και αν έχει αποδείξει ότι όχι μόνο μπορεί να δοκιμάζει αλλά και να αψηφά τις δικλίδες ασφαλείας που προβλέπονται από το αμερικανικό Σύνταγμα. Πάντως, ούτε αιώνια θα παραμείνει στην εξουσία ούτε θα είναι ή θα δείχνει τόσο ισχυρός όσο ένα χρόνο μετά την εκλογή του.
Aποδεικνύεται ότι στον κόσμο του Τραμπ όλες οι ηγεσίες και χώρες είναι αναλώσιμες, άρα η πρόσκαιρη εξυπηρέτηση των αμερικανικών αντιλήψεων και θέσεων δεν κατοχυρώνει κανέναν.
Αυτό σημαίνει ότι ως Ελλάδα προσαρμοζόμαστε μεν στις επικρατούσες συνθήκες, εντούτοις σε καμία περίπτωση δεν ωφελεί να ευθυγραμμιζόμαστε ή να επικροτούμε παράλογες και παράνομες αποφάσεις. Το εθνικό συμφέρον είναι ασφαλώς υπέρτερο κάθε έννοιας διεθνούς δικαίου, ωστόσο οι Ηνωμένες Πολιτείες είναι σε θέση, όχι πάντως ανέξοδα, να το αγνοούν και να λειτουργούν αποτελεσματικά σε έναν κόσμο χωρίς κανόνες, ενώ για εμάς η διευθέτηση των διαχρονικών διαφορών μας με την Τουρκία, όπως και του Κυπριακού, είναι σύμφυτη με το διεθνές δίκαιο. Η Αθήνα πρέπει να τηρήσει μια λεπτή ισορροπία: να δώσει έμφαση και να αναζητήσει πεδία όπου η συνεργασία με τις ΗΠΑ είναι αμοιβαία επωφελής, να ενδυναμώσει ουσιαστικά την παρουσία της στις περιφερειακές διεργασίες, προσφέροντας πρακτικές λύσεις σε διαχρονικά προβλήματα, ώστε ο λόγος της να αποκτήσει απήχηση στην Ουάσιγκτον, να εδραιώσει και να επεκτείνει τους δεσμούς της με χώρες με τις οποίες υπάρχει συναντίληψη για το μέλλον της περιφέρειας, ειδικότερα με όσες έχουν άμεση πρόσβαση στον Λευκό Οίκο, και να βρει οπωσδήποτε ένα δίαυλο απευθείας επικοινωνίας με τον Τραμπ ή/και τον πολύ στενό του κύκλο προκειμένου να κατανοεί και να επηρεάζει σε κάποιο βαθμό τις σκέψεις του. Ο Αμερικανός πρόεδρος αδιαφορεί για ζητήματα που δεν επηρεάζουν άμεσα την αμερικανική ασφάλεια και συμφέρον, κάτι που τον καθιστά ευεπίφορο σε κάθε λογής σχέδιο που θα του πλασαριστεί ανάλογα με αυτόν που θα το προωθήσει.
Οι επιλογές μας επομένως πρέπει να έχουν μια διαχρονικότητα, αφενός γιατί αποδεικνύεται ότι στον κόσμο του Τραμπ όλες οι ηγεσίες και χώρες είναι αναλώσιμες, άρα η πρόσκαιρη εξυπηρέτηση των αμερικανικών αντιλήψεων και θέσεων δεν κατοχυρώνει κανέναν, ούτε του εξασφαλίζει ασυλία, αφετέρου γιατί μια συνεπής, συνεκτική και χωρίς φοβικά σύνδρομα πολιτική έχει μεγαλύτερες πιθανότητες να γίνει σεβαστή από την αμερικανική ηγεσία. Aλλωστε, ο κλονισμός της εμπιστοσύνης των περισσοτέρων απέναντι στην τελευταία γεννά την αυτονόητη υποχρέωση να μπουν κάποια όρια μέσω ενός μετώπου αξιοπιστίας και υπέρ του σεβασμού κάποιων βασικών νορμών.
*O κ. Κωνσταντίνος Φίλης είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA), καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος.
