Με αυτό το ερώτημα κλείσαμε χθες και, κυρίως, με το γεγονός ότι μέσα στο 2025 αναμετρήθηκαν δύο επιστημονικές θεωρήσεις. Ο «αγώνας», λέει η επιστημονική κοινότητα, έληξε ισόπαλος. Για την ακρίβεια, χωρίς τέρματα καν…
Το πρόβλημα με τη συνείδηση είναι ότι δεν είναι δυνατόν να παρατηρηθεί από εξωτερικό παρατηρητή. Παρατηρούμε συμπεριφορές και αντιδράσεις· μελετάμε τον εγκέφαλο μέσα από ηλεκτροεγκεφαλογραφήματα, όμως, οι επιστήμονες επιμένουν: Δεν μπορούμε να παρατηρήσουμε την εσώτερη εμπειρία του άλλου απέναντί μας.
Σύμφωνα με το Scientific American, η μία θεωρία (η ονομασία της στα αγγλικά είναι Global Neuronal Workspace Theory) προτείνει πως η συνείδηση είναι ένα είδος σκηνής. Οταν ένα συγκεκριμένο ερέθισμα παρενοχλεί την αντίληψή μας (π.χ., ένα βουητό ή ένα δυνατό χρώμα) είναι σαν ηθοποιός που εμφανίζεται σε μια άδεια σκηνή και οι προβολείς πέφτουν πάνω του.
Η άλλη θεωρία (Integrated Information Theory) εκκινεί από τον ορισμό της συνείδησης και στη συνέχεια καταγράφει τι δυνατότητες πρέπει να έχει ένα σύστημα προκειμένου να έχει αντίληψη.
Σύμφωνα λοιπόν με τη δεύτερη θεωρία, η συνείδηση δεν είναι παρά επεξεργασία πληροφορίας. Οσο περισσότερες είναι οι πληροφορίες, τόσο πιο ανεπτυγμένη συνείδηση έχει ένα σύστημα.
(Σας καλύπτουν οι δύο ερμηνείες; Τον γράφοντα όχι και τόσο – αν και κλίνει κάπως προς τη δεύτερη.)
Και οι δύο θεωρίες έχουν δοκιμαστεί στα πειραματικά εργαστήρια και τα αποτελέσματα παρουσιάστηκαν σε ειδικό συνέδριο τον Ιούνιο του 2023. Εκεί ο νευροεπιστήμονας Κρίστοφ Κοχ και ο στοχαστής Ντέιβιντ Τσάλμερς συνόψισαν τις ατέλειες και των δύο θεωριών και την ίδια στιγμή έκλεισαν οριστικά ένα παλιό στοίχημα που είχαν βάλει μεταξύ τους: το 1998, ο Κοχ έβαλε στοίχημα με τον Τσάλμερς ότι η νευροεπιστήμη θα έχει ανακαλύψει την πηγή της προέλευσης της συνείδησης στον εγκέφαλο μέσα στα επόμενα 25 χρόνια – δηλαδή έως το 2023. Ο Κοχ αποδέχθηκε δημοσίως την ήττα του σε εκείνο το συνέδριο.
Με άλλα λόγια, θεωρίες υπάρχουν, αλλά επειδή η επιστήμη λειτουργεί μονάχα με τεκμηριωμένες απαντήσεις, το ερώτημα παραμένει αναπάντητο.
Και όχι μόνον αυτό: η δεύτερη θεωρία, που θέλει τη συνείδηση ένα σύστημα επεξεργασίας πληροφοριών, κατηγορήθηκε στην πορεία ως ψευδο-επιστημονική, συσχετίζοντάς τη με τον πανψυχισμό, που θέλει τη φύση, το σύμπαν ολόκληρο να είναι μια απέραντη, κολοσσιαία συνείδηση, ένα νοερό Δέντρο της Γνώσης, όπου τα ζωντανά όντα δεν είναι παρά απλώς και μόνον τα πιο μικρά κλαδιά της.
Ο πανψυχισμός έχει κάτι από New Age, αποθεώθηκε στην ταινία «Avatar» του Τζέιμς Κάμερον και λατρεύεται από πολύ κόσμο που επιδίδεται συστηματικά στον διαλογισμό και στον εσωτερισμό.
Κάπου εδώ όμως μια, ας πούμε, σέχτα τεχνολογικών «φρικιών» ίσως να συναντιέται με τους νεοχίπις του 21ου αιώνα: κι αν το σύμπαν είναι ένας αδιανόητος υπερ-υπολογιστής που επεξεργάζεται πληροφορίες; Και αυτό να είναι η συνείδηση; Ακόμα ένα αναπάντητο ερώτημα…
