Τείνουμε να αντιλαμβανόμαστε τον χρόνο με όρους χώρου. Λέμε «στο διάστημα που μεσολάβησε…», σαν να είναι ο χρόνος γεωμετρική απόσταση. Η χωρική αντίληψη του χρόνου δεσπόζει όταν παραθέτουμε γεγονότα σε μια χρονογραμμή ή ένα βιογραφικό. Ο χρόνος, τότε, εκλαμβάνεται ως διαδοχή διακριτών στιγμών. Στο «Γεύμα» της κυριακάτικης «Κ», λ.χ., παρατίθενται σε μια ευθεία γραμμή οι «σταθμοί» της ζωής του/της εκάστοτε συνεντευξιαζόμενου/ης. Τυχαίο, πρόσφατο παράδειγμα, οι σημαντικές στιγμές στη ζωή του Νίκου Πορτοκάλογλου: «1957: Γεννιέται στον Βόλο», «1983: Γάμος με τη Μαρίνα Κατσιώτη», «1987: Γεννιέται η κόρη τους Θάλεια και το 1998 ο γιος τους Λευτέρης» κ.ο.κ.
Ο χωροποιημένος χρόνος είναι ομοιογενής και αντιστρέψιμος. Κάθε στιγμή, στη χρονογραμμή, απεικονίζεται ως ένα σημείο διακριτό και πανομοιότυπο με κάθε άλλο. Κάθε διαδοχικό «τώρα» στέκεται αυτοτελώς, χωρίς να σχετίζεται με ό,τι προηγήθηκε. Η χρονογραμμή είναι διατρέξιμη μπρος – πίσω.
Τι λείπει; Η υποκειμενική αίσθηση του χρόνου. Οπως μία ώρα σε μια πληκτική διάλεξη δεν είναι ίδια με μία ώρα σε ένα συναρπαστικό παιχνίδι, οι «σταθμοί» της ζωής μας δεν έχουν την ίδια βιωματική βαρύτητα. Μερικοί μας διαμόρφωσαν, κάποιοι άλλαξαν την αντίληψή μας για τη ζωή, άλλοι μας σημάδεψαν θετικά ή αρνητικά. Τοποθετώντας συμβάντα στη χρονογραμμή, αφαιρούμε αναγκαστικά από τη βιωματική πρόσληψή τους – τα ομογενοποιούμε, καθιστώντας τα απαριθμήσιμα.
Για τον Αϊνστάιν, ο χρόνος ορίζεται μόνο αντικειμενικά – ωρολογιακά. Οταν λαμβάνουμε υπόψη τον χρόνο στις κρίσεις μας, γράφει, αναφερόμαστε σε ταυτόχρονα γεγονότα. Αν πούμε, λ.χ., ότι «το τραίνο αφίχθη στις 7 μ.μ.», εννοούμε ότι η άφιξη του τραίνου και η ένδειξη των ωρολογιακών δεικτών στις 7 είναι δύο ταυτόχρονα γεγονότα. Η ταυτοχρονία γεγονότος και ρολογιού ορίζει τον χρόνο ενός γεγονότος.
Ο Μπερξόν είχε διαφορετική άποψη. Καθότι η διαπίστωση της ταυτοχρονίας εξαρτάται από τον παρατηρητή, η βιωμένη εμπειρία του παρατηρητή δεν μπορεί να παρακαμφθεί. Για τον Γάλλο φιλόσοφο, ο χρόνος της ύπαρξης είναι, πρωτίστως, βιωματικός –«διάρκεια», ροή–, όχι διακριτές στιγμές. Ο ωρολογιακός χρόνος είναι παράγωγος – μια αφαίρεση από τον βιωματικό χρόνο. Η «διάρκεια» δεν συλλαμβάνεται ωρολογιακά· βιώνεται, όπως βιώνεται μια μουσική ή θεατρική παράσταση. Δεν διακρίνουμε στιγμές, αλλά, απορροφημένοι στη δραστηριότητα, προσλαμβάνουμε συνολικά μια εμπειρία. Oταν ανυπομονούμε να τελειώσει η πληκτική διάλεξη, έχουμε εκπέσει από τον βιωμένο χρόνο στον ωρολογιακό.
Ο φιλοσοφικός στοχασμός του Μπερξόν για τον χρόνο έχει πρακτική σημασία. Η βιωμένη εμπειρία είναι το αρχέγονο υπόστρωμα στο οποίο οργανώνουμε τη ζωή μας. Ενώ οτιδήποτε παράγουμε – δημιουργούμε αναγκαστικά λαμβάνει χώρα εντός του αντικειμενικού χρόνου, οτιδήποτε αντιλαμβανόμαστε προϋποθέτει τον βιωματικό χρόνο (τη «διάρκεια»). Oπως κάθε γονιός, αλλά και κηπουρός, γεωργός ή κτηνοτρόφος, γνωρίζει, κάθε έμβιο ον μετέχει μοναδικά στη ζωή: διαγράφει τη δική του τροχιά στον χωροχρόνο, η οποία βιώνεται διαφορετικά και προϋποθέτει τη δική της μοναδική «διάρκεια». Δεν υπάρχει ένας χρόνος, αλλά πολλοί.
Κάθε έμβιο ον μετέχει μοναδικά στη ζωή: διαγράφει τη δική του τροχιά στον χωροχρόνο, η οποία βιώνεται διαφορετικά και προϋποθέτει τη δική της μοναδική «διάρκεια». Δεν υπάρχει ένας χρόνος, αλλά πολλοί.
Γινόμαστε πιο σύνθετοι στην κατανόησή μας και, συνεπώς, στη δράση μας, όταν, μεταξύ άλλων, συνθέτουμε διαφορετικούς χρόνους: όταν διαβαίνουμε από τον αντικειμενικό – μετρήσιμο χρόνο στον βιωματικό – υποκειμενικό, και αντιστρόφως. Ο αποτελεσματικός υπουργός, λ.χ., σκέφτεται, ταυτοχρόνως, σε δύο επίπεδα: θεσμικά, στο επίπεδο του μετρήσιμου χρόνου (π.χ. διαδικασίες να ενεργοποιηθούν, δεσμεύσεις να υλοποιηθούν) και ενσυναισθητικά, στο επίπεδο της εμπειρίας – πώς βιώνουν την πραγματικότητα οι πολίτες. Μόνο αν καταλάβεις πώς αισθάνεται το πέρασμα του χρόνου ο υπάλληλος που ξεμένει από χρήματα στη μέση του μηνός ή ο αγρότης που δεν αποζημιώνεται εγκαίρως λόγω της διαφθοράς στη διαχείριση των αγροτικών επιδοτήσεων θα μπορέσεις να ενεργοποιήσεις σωστά (δηλαδή, στον σωστό χρόνο, με τον πολιτικά – διοικητικά λυσιτελή τρόπο) τους θεσμούς για να αντιμετωπίσεις συλλογικά προβλήματα.
Αναστοχαζόμενος την εμπειρία του ως επικεφαλής πανεπιστημιακής Σχολής Διοίκησης Επιχειρήσεων στην Αμερική, γράφει ο αείμνηστος καθηγητής Πίτερ Βέιλ: «Ως επικεφαλής, έμαθα γρήγορα ότι όλα όσα διδάσκαμε τους μάνατζερ ότι πρέπει να κάνουν είναι χρονικά εξαρτώμενες διαδικασίες. Eμαθα, μερικές φορές με επώδυνο τρόπο, ότι δεν υπήρχε τίποτα που να μην έχει τους δικούς του ρυθμούς, βηματισμούς, παύσεις και επιταχύνσεις, αρχές και τέλη. Επιπλέον, υπήρχε το πρόβλημα της παρεμβολής των γεγονότων: δεν συνέβαινε μόνο ένα τη φορά. […] [Κάθε στιγμή] μετείχα σε πολλαπλές, ασύνδετες χρονικές ροές διαφόρων έργων. [Eμαθα επίσης] ότι ανεξάρτητα από το πόσο σημαντικά ήταν τα έργα και τα προγράμματά μου για μένα, δεν μπορούσα να υποθέσω ότι αυτά τα ζητήματα είχαν την ίδια υποκειμενική σημασία για οποιονδήποτε άλλον. Eπρεπε να μάθω να κατανοώ τον εαυτό μου σε ένα χωροχρονικό πεδίο σχέσεων, οι οποίες ρέουν και μεταβάλλονται».
Σοφά λόγια που ερεθίζουν τη σκέψη. Δεν χρειάζεται να ασχολείσαι επαγγελματικά με τη διοίκηση ή τη διακυβέρνηση για να καταλάβεις τι εννοεί ο Βέιλ. Κάθε πρακτική δραστηριότητα έχει παρόμοια χαρακτηριστικά. Οι γονείς γνωρίζουν, λ.χ., ότι κάθε παιδί χρειάζεται τον δικό του χρόνο για να ανταποκριθεί στις υποχρεώσεις του. Πρέπει να σεβαστείς τον χρόνο των άλλων για να συνδεθείς αποτελεσματικά μαζί τους. Η επιδραστικότητά σου εξασθενεί όταν αντιμετωπίζεις τον χρόνο ως αμιγώς μετρήσιμο μέγεθος που εσύ έχεις καθορίσει.
Θα συνεχίσω στο επόμενο.
Καλή χρονιά.
*Ο κ. Χαρίδημος Κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Κύπρου και ερευνητής καθηγητής στο Πανεπιστήμιο Warwick.
