«Ο τωρινός ο χρόνος και ο περασμένος χρόνος είναι ίσως και οι δύο παρόντες στον μελλούμενο χρόνο. Κι ο μελλούμενος χρόνος περιέχεται στον περασμένο χρόνο»· Τ.Σ. Ελιοτ. Μέσα σε μια δεδομένη εποχή συμβιώνουν αποκλίνοντες καιροί, σε μια δεδομένη κοινωνία άνισα κατανεμημένοι ρυθμοί ζωής, σε μια δεδομένη στιγμή ποικίλες στιγμές, υποκειμενικές, υπαρξιακές, ιστορικές. Δεν είναι κοινός ο ρυθμός του κόσμου. Αλλος ο εκκλησιαστικός, άλλος ο επαγγελματικός ή ο ακαδημαϊκός, ο ειδησεογραφικός, ο ψηφιακός, ο πολιτικός χρόνος… Γιορτές, αφηγήσεις, μύθοι, ιστορία, γεωγραφία, οικονομία ορίζουν διαφορετικές για κάθε ανθρώπινη κοινότητα ταχύτητες, διάρκειες, προσεγγίσεις. Το βλέπουμε στις γλώσσες. Εμείς οι Ελληνες εκφράζουμε τη διάρκεια του χρόνου με όρους ποσοτικούς (πολλή ώρα), οι αγγλόφωνοι με όρους απόστασης (a long time). Οσοι γράφουν και διαβάζουν από αριστερά προς τα δεξιά «βλέπουν» τον χρόνο να ξεδιπλώνεται προς εκείνη την κατεύθυνση και αντιστρόφως όσοι γράφουν και διαβάζουν από δεξιά προς τα αριστερά. Ο χρόνος είναι δέσμιος των ιδιαίτερων αντιλήψεων, σκέψεων, κρίσεων, αγωνιών, πόθων των ανθρώπων. Εύπλαστος, άπιαστος, ρευστός. Ενα λεπτό και μια αιωνιότητα.
Ωστόσο, όλα στην κοινωνική ζωή των ανθρώπων τελικά υποτάσσονται στον ανελαστικό μηχανικό χρόνο του ρολογιού, που συγχρονίζει την πληθώρα των διαφορετικών ρυθμών σε μια ενιαία τάξη, στον χρόνο που εδώ και αιώνες έχει απομαγευθεί, τυποποιηθεί και κατανεμηθεί στους ανθρώπους από τις ηγεσίες σε εθνική και παγκόσμια κλίμακα. Μεταρρυθμίσεις του ημερολογίου, εισαγωγή της ώρας Γκρίνουιτς, θέσπιση της θερινής ώρας, ρύθμιση των ωρών εργασίας, ηλικία ψήφου, εκλογικοί κύκλοι, θητείες, χρονοδιαγράμματα, ατζέντες… Διαχείριση της εξουσίας σημαίνει συνομιλία με τη διάρκεια, τις περιόδους, τα όρια, υπερίσχυση του τάιμινγκ, της συγκυρίας, της αιφνίδιας ευκαιρίας. Η πολιτική καθορίζει τον χρόνο (π.χ. τα ωράρια λειτουργίας της κοινωνικής μηχανής, τη διάρκεια κυβερνητικών προγραμμάτων, μεταρρυθμίσεων, προνομίων) και ο χρόνος την πολιτική (π.χ. όταν προθεσμίες εκπνέουν και ασκείται πίεση για δράση τώρα ή όταν επιταχύνεται η ιστορία και καταιγιστικές εξελίξεις αποκλείουν πολιτικές τακτικές…).
Οταν η πολιτική ορίζει τον χρόνο, ο χρόνος την πολιτική και άλλες ιστορίες.
Η πολιτική κοιτάζει στο αύριο, ασχέτως αν είναι οι υποκείμενες αντιλήψεις για την όποια αλλαγή και οι κοινωνικές προσμονές που καθορίζουν τις τρέχουσες αποφάσεις. Με τα παράγωγα της λέξης «μέλλον» επιχειρείται πάντα ο αερισμός του στάσιμου πολιτικού λόγου. Και με τον διαχωρισμό μεταξύ παρελθόντος και παρόντος, άκαιρου και επίκαιρου, απαλείφονται οι πολλαπλοί χρόνοι από τις ζωές των ανθρώπων, απλουστεύεται η εικόνα του πολύπλοκου τεχνολογικού πλανητικού χωριού μας, περιορίζεται η πληθώρα των πεδίων εμπειρίας και των οριζόντων προσδοκίας. Η υπόσχεση της μετάβασης από το παλιό στο νέο με την ταξινόμηση των ποικίλων ζητημάτων σε μορφή χρονικής ακολουθίας είναι που κάνει την κοινωνική συνθήκη ευανάγνωστη και μετρήσιμη και, ως εκ τούτου, κατανοητή.
Μόνο που σήμερα ο χρόνος μετατρέπεται από πολύτιμο κοινωνικό πόρο σε παράγοντα εν ανεπαρκεία. Αυξανόμενες ανισότητες, κλιματική αλλαγή, γεωπολιτικές συγκρούσεις, τεχνητή νοημοσύνη γεννούν την αίσθηση του επείγοντος, της συνεχούς έκτακτης ανάγκης, της μόνιμης κρίσης, την πεποίθηση ότι «ο χρόνος τελειώνει», ότι δεν είναι πια δυνατόν να διορθώσουμε αύριο τα λάθη τού σήμερα. Ενώ το μέλλον δεν είναι πλέον η Εδέμ, αλλά ένα συνταρακτικό και μαζί επισφαλές αύριο, προς το οποίο τρέχουμε ιλιγγιωδώς χωρίς ανασχέσεις και φρένα. Οι ραγδαίες αλλαγές, που επιταχύνονται από τα διαρκώς εξελισσόμενα ψηφιακά εργαλεία και τις θαυμαστές μηχανές ΑΙ, σαρώνουν αντιστάσεις, κινήματα υπέρ των αργών ρυθμών ζωής και μιας δικαιότερης κατανομής στους ανθρώπους των ωρών εργασίας, ξεκούρασης, ψυχαγωγίας, στοχασμού, επικοινωνίας. Οι υψηλές ταχύτητες τορπιλίζουν τους μακρόπνοους στόχους και τις πολιτικές μακράς διαρκείας. Συμπιέζουν την πολιτική πράξη εις βάρος του αποτελέσματος, συντομεύουν τον πολιτικό διάλογο εξορίζοντας τη σύγκλιση, μια σωτήρια κοινή πορεία. Εν τέλει περιορίζουν τα πεδία όπου η καθημερινότητα των ατόμων, των ομάδων και των θεσμών ποτίζεται από την άμπωτη και την πλημμυρίδα των ισχυρών παλινδρομήσεων της ζωής, των ονείρων, των μόχθων, από τους πανάρχαιους και τους νεότευκτους, θριαμβικούς και καταστροφικούς, συχνά ανακυκλούμενους βηματισμούς του είδους. Διότι «αυτό που αποκαλούμε αρχή είναι συχνά το τέλος. Και το να βάλεις ένα τέλος είναι να κάνεις μια αρχή. Το τέλος είναι εκεί από όπου ξεκινάμε».
