Με το 2025 ολοκληρώθηκε το πρώτο τέταρτο του αιώνα μας. Μπορούμε να συνοψίσουμε τη διαμόρφωση του ιστορικού πεδίου, των ιστορικών σπουδών, του ενδιαφέροντος για την Ιστορία στο διάστημα αυτό; Ποια ήταν τα κύρια χαρακτηριστικά του;
Στην Ελλάδα, η περίοδος αυτή άρχισε με πολέμους Ιστορίας. Το Μακεδονικό και το ζήτημα των ταυτοτήτων είχαν δημιουργήσει ήδη τις προϋποθέσεις σύγκρουσης για το σχολικό εγχειρίδιο Ιστορίας της ΣΤ΄ Δημοτικού το 2006. Συγκρούσεις και σε παράπλευρα πεδία: για τον Εμφύλιο και τον μεταμοντερνισμό και την Ιστορία. Ο συγκρουσιακός χαρακτήρας των ιστορικών συζητήσεων συνεχίστηκε στα χρόνια της κρίσης του 2010: Τι έφταιξε στην ελληνική κοινωνία, γιατί η αποτυχία; Τέλος, οι διαμάχες παραμέρισαν μπρος στον εορτασμό των εκδηλώσεων και των εθνικών επετείων: 200 χρόνια της Επανάστασης του 1821, 100 χρόνια της Μικρασιατικής Καταστροφής, 50 χρόνια Μεταπολίτευσης. Οι διαφορές δεν έλαβαν μορφή διαμάχης. Η ιστορική συνείδηση από το αφήγημα της εθνικής επιτυχίας στην εποχή της κρίσης κατέληξε στο success story του έθνους, στην εποχή των επετείων.
Και η Αμερική –αλλά και η Ευρώπη, λιγότερο ίσως– την ίδια περίοδο αποτέλεσε πεδίο ιστορικής διαμάχης. Εκδηλώθηκε και με την αποκαθήλωση αγαλμάτων (στρατηγοί των Νοτίων, έμποροι δούλων, αποικιοκράτες κ.λπ.), αλλά και με το κίνημα να αλλάξουν τα προγράμματα σπουδών και να γίνουν συμπεριληπτικότερα ως προς τα φύλα, τις φυλές και τις μειονότητες. Η αφήγηση της ιστορίας στην εκπαίδευση και στα μουσεία έγινε λιγότερο λευκή, λιγότερο αρσενική, εθνοκεντρική και δυτικοκεντρική, και περισσότερο κριτική. Τα κινήματα αυτά προκάλεσαν την αντίδραση που προσωποποιείται στον Τραμπ, αλλά αντιπροσωπεύει ένα μεγάλο μέρος των Αμερικανών. Και στην Ευρώπη επίσης η άνοδος της άκρας Δεξιάς συνοδεύεται από έντονες ιστορικές διαμάχες και μια ευρύτερη πολιτική αναθεώρηση των μαθημάτων του Β΄ Παγκοσμίου Πολέμου.
Αν θέλει κανείς να απομακρύνει τον φακό παρατήρησης από συγκεκριμένες χώρες και παραδείγματα (zoom out), θα παρατηρήσει αυξημένο ενδιαφέρον για τη σύγχρονη Ιστορία. Αυτό το ενδιαφέρον αυξάνει το κοινό της Ιστορίας. Το βλέπουμε στις κυκλοφορίες, καθώς και στην ανταπόκριση σε ιστορικά ντοκιμαντέρ και ταινίες. Ομως έχει ως συνέπεια οι ιστορικοί να μην απευθύνονται στους συναδέλφους τους, αλλά στο μεγάλο κοινό. Γίνονται μέρος της δημόσιας ιστορίας. Και δημόσια ιστορία δεν σημαίνει εξηγώ με αμφιβολίες, αλλά παίρνω θέση. Με πολιτικούς και ηθικούς όρους.
Στα πρώτα χρόνια αυτής της περιόδου 2000-2025 εμφανίστηκε σε ιστορικά συνέδρια, περιοδικά, εκδόσεις και μαθήματα η παγκόσμια ιστορία (global history). Είναι διαφορετική από την παλιά οικουμενική ιστορία, αλλά και από την παγκόσμια ιστορία ως World History. Διαφέρει όμως και από την πλανητική ιστορία που αφορά την ιστορία του πλανήτη σε μεγάλο βάθος χρόνου, με επίκεντρο την έννοια της Ανθρωποκαίνου Εποχής. Η νέα παγκόσμια ιστορία δεν αφορά τη γεωγραφία, αλλά τη μέθοδο: διασυνδέσεις, κυκλοφορίες, ασύμμετρες σχέσεις κ.λπ. Επίσης η Ιστορία δεν μπορεί να γραφεί μόνο σε σχέση με τη Δύση. Εχει εισέλθει οριστικά ο παλιός Τρίτος Κόσμος.
Το σημαντικότερο είναι ότι το ενδιαφέρον στρέφεται όχι στο «τι έγινε στο παρελθόν», αλλά στο «ποιες είναι οι σχέσεις μας με το παρελθόν». Πώς λογαριαζόμαστε μαζί του στο παρόν. Σε αυτή τη στροφή, το βάρος της μνήμης είναι συντριπτικό. Το ζητούμενο όμως τώρα δεν είναι η ανάδειξη του ηρωισμού και των επιτευγμάτων, αλλά η αναγνώριση της απώλειας, η επικέντρωση στα ιστορικά τραύματα. Το σύγχρονο ιστορικό πεδίο είναι βεβαίως πολυθεματικό. Εκείνη όμως η θεματική που τράβηξε την προσοχή σχετίζεται με τη βία, τις γενοκτονίες και τα συνακόλουθα τραύματα και ενοχές. Διαμορφώθηκε ένα ισχυρό ρεύμα διεκδίκησης της μνήμης και ανάγκης να ακουστεί η φωνή των θυμάτων. Αναδείχθηκε ένα πεδίο κοινωνικής μνήμης στη θέση της κρατικής αντίληψης του παρελθόντος. Και στην κοινωνική μνήμη τα γεγονότα μεταφέρονται μέσω της ιστορικής εμπειρίας, του τρόπου που βιώθηκαν από τον πληθυσμό, του τρόπου που μεταφέρθηκαν στον χρόνο, από τη μια γενιά στην άλλη, μέσω της προφορικής παράδοσης, των τελετουργιών, ακόμη και των μύθων. Στη μεταφορά της ιστορικής εμπειρίας είναι το συναίσθημα και η υποκειμενικότητα που κυριαρχεί. Η ιστορική εμπειρία αναδείχθηκε ως πεδίο μελέτης και οι μνημονικές σπουδές απέκτησαν μια κεντρική θέση στη μελέτη του παρελθόντος. Μπορούμε να μιλήσουμε για μια στροφή από τα γεγονότα που ήταν το υλικό της ιστορίας στην ιστορική εμπειρία; Αν και δεν απουσιάζει η ανάγκη να γνωρίζουμε πώς διαμορφώθηκε ο σύγχρονος κόσμος, έχει υποχωρήσει αισθητά η ανάλυση των κοινωνικών και πολιτικών μετασχηματισμών, χαρακτηριστικό της ιστοριογραφίας στον προηγούμενο αιώνα. Πολλά τα ζητήματα, μικρός ο χώρος, θα χρειαστεί να επανέλθουμε σε αυτά.
*Ο κ. Αντώνης Λιάκος είναι ομότιμος καθηγητής Ιστορίας του Πανεπιστημίου Αθηνών.
