Αν στην Ευρώπη υπήρχε οποιαδήποτε αμφιβολία για το εύρος των προκλήσεων που αντιμετωπίζει, αυτή θα έπρεπε ήδη να έχει διαλυθεί από τις τελευταίες ημέρες του 2025. Ηταν ήδη αρκετά ανησυχητικό ότι η βάρβαρη επίθεση της Ρωσίας κατά της Ουκρανίας, μαζί με τον κλιμακούμενο υβριδικό της πόλεμο εναντίον της Ευρώπης, συνεχιζόταν αμείωτη, παρά την προσπάθεια του προέδρου Τραμπ να μεσολαβήσει για μια ειρηνευτική διαδικασία. Το χειρότερο, όμως, είναι ότι η Ευρώπη βρέθηκε να δέχεται επίθεση και από την ίδια την Αμερική.
Η απόφαση του Τραμπ να διορίσει ειδικό απεσταλμένο στη Γροιλανδία αναζωπύρωσε τους φόβους πως οι ΗΠΑ ενδέχεται να επιδιώξουν την προσάρτηση της περιοχής που ανήκει στη Δανία –μια χώρα σύμμαχο του ΝΑΤΟ και κράτος-μέλος της Ε.Ε.– ακόμη και με τη χρήση βίας. Παράλληλα, η απόφαση της κυβέρνησης των ΗΠΑ να επιβάλει κυρώσεις σε πέντε Ευρωπαίους υπηκόους, μεταξύ των οποίων και ένας πρώην επίτροπος της Ε.Ε., οι οποίοι συμμετείχαν σε πρωτοβουλίες για την αντιμετώπιση της παραπληροφόρησης και της ρητορικής μίσους στα μέσα κοινωνικής δικτύωσης, επιβεβαίωσε αυτό που είχε ήδη γίνει σαφές από τη νέα Στρατηγική Εθνικής Ασφάλειας: ανοίγει ένα βαθύ ιδεολογικό ρήγμα μεταξύ ΗΠΑ και Ευρώπης.
Στο ίδιο πνεύμα, ο εκπρόσωπος των ΗΠΑ για το εμπόριο (USTR) απείλησε να απαγορεύσει σε αρκετές ευρωπαϊκές εταιρείες υψηλού προφίλ να έχουν εμπορική δραστηριότητα στην Αμερική, ως αντίποινα για την υποτιθέμενη διάκριση εις βάρος αμερικανικών εταιρειών τεχνολογίας στο πλαίσιο του Κανονισμού της Ε.Ε. για τις Ψηφιακές Υπηρεσίες (Digital Services Act). Η κίνηση αυτή ισοδυναμούσε με άτυπη κήρυξη εμπορικού πολέμου, λίγους μόλις μήνες αφότου η πρόεδρος της Κομισιόν, Ούρσουλα φον ντερ Λάιεν, είχε υποχωρήσει απέναντι στον Τραμπ στο θέμα των δασμών.
Η αδιαμφισβήτητη πραγματικότητα είναι ότι η Ευρώπη δέχεται επίθεση σε δύο μέτωπα, από τη Ρωσία και από την Αμερική. Οι δύο χώρες, μάλιστα, φαίνεται να συγκλίνουν όλο και περισσότερο ιδεολογικά, όπως επισημαίνουν με ικανοποίηση τα ρωσικά μέσα ενημέρωσης. Τα καλά νέα είναι ότι, σε αυτό το δυσοίωνο περιβάλλον, η Ε.Ε. κατόρθωσε, στη Σύνοδο Κορυφής του Δεκεμβρίου, να λάβει κάποια μέτρα για την ενίσχυση των γεωπολιτικών εργαλείων της, που θα μπορούσαν να αποδειχθούν πολύτιμα κατά το επόμενο έτος.
Κορυφαίο επίτευγμα της Ε.Ε. υπήρξε η συμφωνία για τη χορήγηση δανείου ύψους 90 δισ. ευρώ στην Ουκρανία. Αυτό θα συμβάλει στην επιβίωση του Κιέβου και θα του επιτρέψει να αμυνθεί απέναντι στη ρωσική επιθετικότητα για ακόμη δύο χρόνια. Σε αντίθετη περίπτωση, θα μεγάλωνε ο κίνδυνος να εξαναγκαστεί σε παράδοση η Ουκρανία, δημιουργώντας την προοπτική ενός «αποτυχημένου κράτους» (failed state) στα σύνορα της Ε.Ε.
Εξίσου σημαντικός ήταν ο τρόπος με τον οποίο εξασφαλίστηκε η χρηματοδότηση αυτή. Η Ε.Ε. δεν κατάφερε να υποστηρίξει την πρόταση της Κομισιόν για τη χορήγηση δανείου επανορθώσεων με εγγύηση τα «παγωμένα» περιουσιακά στοιχεία της ρωσικής κεντρικής τράπεζας. Ωστόσο, προσέφυγε σε μέτρα εκτάκτου ανάγκης για να διασφαλίσει ότι τα εν λόγω περιουσιακά στοιχεία θα παραμείνουν παγωμένα επ’ αόριστον. Στο εξής, η αποδέσμευσή τους απαιτεί ειδική πλειοψηφία των κρατών-μελών, αντί να εξαρτάται από το βέτο μιας μόνο χώρας. Αυτό όχι μόνο προσφέρει στην Ε.Ε. ένα πολύτιμο διαπραγματευτικό πλεονέκτημα σε οποιαδήποτε ειρηνευτική διαδικασία, αλλά η μετάβαση στη λήψη αποφάσεων με πλειοψηφία σε ζητήματα εξωτερικής πολιτικής δημιουργεί και ένα σημαντικό προηγούμενο, το οποίο μπορεί να συμβάλει στο να καταστεί η Ε.Ε. πιο αποτελεσματικός γεωπολιτικός παράγοντας.
Το ίδιο ισχύει και για την απόφαση της Ε.Ε. να χρηματοδοτήσει το δάνειο προς το Κίεβο μέσω της έκδοσης ομολόγων. Η χρήση κοινών ομολόγων συμβάλλει στην περαιτέρω αποδυνάμωση του ταμπού που περιβάλλει την κοινή δανειοδότηση για την αντιμετώπιση κοινών προκλήσεων, κάτι που είναι απαραίτητο αν η Ε.Ε. θέλει να πραγματοποιήσει τις επενδύσεις που απαιτούνται για την ενίσχυση της στρατηγικής της αυτονομίας. Παράλληλα, αυξάνει τη διαθεσιμότητα ενός ευρωπαϊκού ασφαλούς περιουσιακού στοιχείου, συμβάλλοντας στην ενίσχυση του διεθνούς ρόλου του ευρώ.
Ταχεία ολοκλήρωση της εμπορικής συμφωνίας της Ε.Ε. με τον συνασπισμό Mercosur, περαιτέρω ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας, της οικονομίας και της δημοκρατίας.
Ιδιαίτερη σημασία έχει το γεγονός ότι η συμφωνία για τη χρήση κοινού χρέους επιτεύχθηκε μέσω ενός μηχανισμού γνωστού ως «ενισχυμένη συνεργασία». Με τον τρόπο αυτό παρακάμφθηκε εκ νέου η απειλή βέτο από την Ουγγαρία, τη Σλοβακία και την Τσεχική Δημοκρατία, καθώς αυτές οι φιλικές προς το Κρεμλίνο χώρες αποκλείστηκαν από το κόστος του δανείου. Η εξέλιξη αυτή δημιουργεί ένα σοβαρό προηγούμενο για το πώς η Ε.Ε. μπορεί να ενισχύσει την οικονομική και γεωπολιτική θέση της, καθώς η επιτυχία της θα εξαρτάται ολοένα και περισσότερο από την ικανότητά της να συγκροτεί συνασπισμούς «προθύμων», τόσο στο εσωτερικό όσο και στο εξωτερικό. Η επιτυχία της Ευρώπης το 2026 θα κριθεί από το πόσο αποτελεσματικά θα ανταποκριθεί σε τέσσερις προτεραιότητες.
Αμεση προτεραιότητα θα πρέπει να είναι η ταχεία ολοκλήρωση της εμπορικής συμφωνίας της Ε.Ε. με τον συνασπισμό Mercosur της Νότιας Αμερικής, η επικύρωση της οποίας ανεστάλη τον Δεκέμβριο λόγω της αντίθεσης της Γαλλίας και της Ιταλίας. Η έκβαση αυτής της διαδικασίας θα αποτελέσει βαρόμετρο της γεωπολιτικής αξιοπιστίας της Ευρώπης και της ικανότητάς της να συγκροτεί συμμαχίες με χώρες ίδιας αντίληψης, ιδίως στον Παγκόσμιο Νότο, ώστε να διαφυλάξει, στο μέτρο του δυνατού, το εμπορικό σύστημα που βασίζεται σε κανόνες και να διατηρήσει τη πρόσβαση σε πόρους και κρίσιμα ορυκτά.
Δεύτερη προτεραιότητα είναι η περαιτέρω ενίσχυση της ευρωπαϊκής άμυνας. Αυτό θα πρέπει να περιλαμβάνει τη μείωση της εξάρτησης από τις στρατιωτικές εγγυήσεις των ΗΠΑ. Αυτό προϋποθέτει τη δημιουργία συνασπισμών προθύμων, στους οποίους θα συμμετέχουν και χώρες εκτός Ε.Ε., όπως η Βρετανία και η Νορβηγία. Επίσης, θα χρειαστεί οπωσδήποτε πρόσθετη κοινή χρηματοδότηση για κρίσιμες κοινές δυνατότητες, όπως τα δορυφορικά συστήματα, που υπερβαίνουν τις δυνατότητες μεμονωμένων κρατών.
Τρίτη προτεραιότητα είναι η ενίσχυση της ευρωπαϊκής οικονομίας με την υλοποίηση των συστάσεων των εκθέσεων Ντράγκι και Λέτα. Και αυτή η προσπάθεια, αναπόφευκτα, θα συναντήσει την αντίθεση ορισμένων κρατών-μελών, ιδίως εκείνων των οποίων οι κυβερνήσεις περιλαμβάνουν ακροδεξιά κόμματα που αντιτίθενται στην ευρωπαϊκή ολοκλήρωση. Σε αυτές τις περιπτώσεις, η ενισχυμένη συνεργασία προσφέρει μια διέξοδο.
Τέταρτη προτεραιότητα πρέπει να είναι η ενίσχυση της ευρωπαϊκής δημοκρατίας απέναντι στις αναπόφευκτα αυξανόμενες προσπάθειες υπονόμευσής της τόσο μέσω οργανωμένων εκστρατειών παραπληροφόρησης όσο και μέσω της ανοιχτής απειλής της κυβέρνησης Τραμπ να παρέμβει στην ευρωπαϊκή εσωτερική πολιτική υπέρ ακροδεξιών κομμάτων.
Η Ε.Ε. έδειξε, τις τελευταίες ημέρες του 2025, ότι δεν έχει χάσει ακόμη την ικανότητα να καινοτομεί σε συνθήκες κρίσης, όταν διακυβεύονται τα βασικά της συμφέροντα. Αναμφίβολα, η ικανότητα αυτή θα αποδειχθεί και πάλι αναγκαία το 2026.
*Ο κ. Σάιμον Νίξον είναι ανεξάρτητος σχολιαστής και εκδότης του ενημερωτικού δελτίου Wealth of Nations στο Substack.
