Κανείς δεν ήθελε να έρθει μαζί μου. Δύο και πλέον ώρες σε μια κινηματογραφική αίθουσα με τον «Καποδίστρια» του Γιάννη Σμαραγδή, το λες και άσκηση θάρρους. «Θα αστειεύεσαι», μου έλεγαν. Δεν αστειευόμουν. Πήγα μόνη. Δεν τους αδικώ. Στενοχωριέμαι όμως που έχασαν την πιο απρόσμενη κωμωδία της χρονιάς. Γιατί πώς αλλιώς να περιγράψει κανείς μια ταινία της οποίας ο σκηνοθέτης σε κάθε ευκαιρία διατρανώνει ότι υπέβαλε σε νάρκωση τον πρωταγωνιστή για να έρθει σε επαφή με το πνεύμα του ιστορικού προσώπου που υποδύεται;
Ενας άκαμπτος και ατσαλάκωτος Καποδίστριας που ανεβοκατεβαίνει σκάλες και μπαινοβγαίνει σε άμαξες. Ο Κολοκοτρώνης που μοιάζει με τον Μπάρμπα Μυτούση των παιδικών μας χρόνων. Ενας Μέτερνιχ – καρτούν. Δραματουργικά κενά. Παιδαριώδεις διάλογοι. Θρησκοληψία. Το όραμα της Παναγίας (δύο φορές εμφανίζεται στο φιλμ) που σώζει τον Καποδίστρια από την πτώση από το άλογο, όχι όμως από τις σφαίρες των Μαυρομιχαλαίων. Οι κάτοικοι του Ναυπλίου που τον υποδέχονται με βάγια και με τα πρόσωπά τους πασαλειμμένα με φούμο· φτωχοί ήταν, όχι ανθρακωρύχοι! Ολα στο γνωστό σμαράγδειο μοτίβο: πάθος, μαρτύριο, αγιοποίηση. Για να απελευθερωθεί ο Ιωάννης Καποδίστριας από τις αλυσίδες του ιστορικού υποκειμένου και των αληθινών γεγονότων και να εξυψωθεί σε «αγγελοφορεμένο» (όπως αποκαλείται στην ταινία) Μεσσία.
Πολλοί θα γνωρίσουν τον Καποδίστρια αποκλειστικά από τη συγκεκριμένη «αγιογραφία». Δεν θα δουν την ταινία ως αφορμή για να αναζητήσουν την ιστορική γνώση.
«Οφείλει να διδάσκει Ιστορία ο κινηματογράφος;» θα μου πείτε. Οχι. Ο ιστορικός αναζητάει την πολυπλοκότητα, τις αντιφάσεις, την τεκμηρίωση, αυτό που κρύβεται κάτω από την επιφάνεια, ενώ ο σκηνοθέτης, μέσω της μυθοπλασίας, κυρίως την ταύτιση, στοχεύοντας στο συναίσθημα. Στόχος της συγκεκριμένης ταινίας –μολονότι ο δημιουργός της έχει την πεποίθηση ότι ξαναγράφει την Ιστορία– είναι να αφήσει ένα ισχυρό συγκινησιακό αποτύπωμα, για κοινό στο οποίο το ένδοξο παρελθόν λειτουργεί ως εθνική αυτοεπιβεβαίωση. Ετσι δεν συμβαίνει συνήθως σε περιόδους κρίσης και ανασφάλειας;
Και κάπως έτσι η Ιστορία γίνεται συναξάρι και ο Καποδίστριας πεθαίνει για δεύτερη φορά. Γιατί είναι πολλοί εκείνοι που θα τον γνωρίσουν αποκλειστικά από τη συγκεκριμένη (ελλιπή συν τοις άλλοις) «αγιογραφία», που δεν θα δουν την ταινία ως αφορμή για να αναζητήσουν την πραγματική ιστορική γνώση, που θα αναπαραγάγουν τα στερεότυπα, τις έτοιμες απαντήσεις, τα λάθη της.
«Η φυλή για την οποία μιλάς δεν υπάρχει πια», λέει κάποια στιγμή στον Καποδίστρια ο Μέτερνιχ. «Η φυλή για την οποία μιλώ είναι απόγονοι τριών πολιτισμών: του μινωικού, του κλασικού ελληνικού και του βυζαντινού», απαντά εκείνος. Τι κι αν ο σερ Αρθουρ Εβανς, ο σπουδαίος Βρετανός αρχαιολόγος που πρώτος διατύπωσε τον όρο «μινωικός πολιτισμός», δεν είχε γεννηθεί ακόμα. Μπορεί να συνάντησε και το δικό του πνεύμα, μαζί με του Καποδίστρια, ο πρωταγωνιστής…
