«Μα πού αποθηκεύεις όλη αυτή τη μνήμη του κόσμου», ρώτησα, με αφελή έκπληξη, τον Φώτο Λαμπρινό. Οι ιστορίες, τα πρόσωπα και τα γεγονότα που θυμάται, ανασύρει και παρουσιάζει τόσο ζωντανά και με τόσες λεπτομέρειες, αφήνουν άναυδο τον συνομιλητή του. Κι ας είναι η δημοσιογραφική γνωριμία μας πολλών δεκαετιών, από την επεισοδιακή προβολή του «Δοξόμπους» (1987) στο Φεστιβάλ Θεσσαλονίκης, με τον β΄ εξώστη να μετατρέπει σε ρυθμικό σύνθημα τον τίτλο της μοναδικής ταινίας μυθοπλασίας που γύρισε. Ο Φώτος Λαμπρινός, τώρα, στα 88 του χρόνια, περιδιαβάζει όλες τις περιόδους της ζωής και της δουλειάς του (σε αφθονία και τα δύο), με διαύγεια, αφηγηματικό οίστρο και χιούμορ. Κορυφαίος ντοκιμαντερίστας, έχει γυρίσει ένα μεγάλο όγκο ιστορικών, κυρίως, ντοκιμαντέρ και σειρών (όπως το εμβληματικό «Πανόραμα του αιώνα»), ενώ έχει αφιερώσει αναρίθμητες ώρες στη μελέτη ιστορικών αρχείων, όχι μόνο στην Ελλάδα.
«Γιατί ασχολήθηκες, αποκλειστικά, με την καταγραφή της μνήμης;», τον ρώτησα δύο 24ωρα πριν τιμηθεί από το ΕΚΠΑ (στις 19/12) με τον τίτλο του επίτιμου διδάκτορος του Τμήματος Ψηφιακών Τεχνών και Κινηματογράφου. «Ισως γιατί τα πάντα ήταν πολύ έντονα από τη στιγμή που γεννήθηκα, μόλις έσκασα από το αυγό στη δικτατορία του Μεταξά. Στη δεκαετία του ’40 κάθε μέρα ήταν ένα γεγονός». Ολο το σόι του, όπως λέει, είχε στενή σχέση με την Αριστερά. Τα βιώματά του, καθοριστικά, έπαιξαν επίσης τον δικό τους ρόλο, όπως και το γεγονός ότι ο πατέρας του είχε γράψει ιστορικά βιβλία. Αλλά και ο δάσκαλος και μέντοράς του στο Κινηματογραφικό Ινστιτούτο της Μόσχας όπου σπούδασε, Μιχαήλ Ρομ και ειδικότερα το κομβικό ντοκιμαντέρ του «Συνηθισμένος φασισμός». Εκείνη την περίοδο, περίπου, ο Λαμπρινός γύρισε και τη διπλωματική ταινία του «Επισκεφθείτε την Ελλάδα» (1969-70), σαρκαστική προτροπή με άξονα την ιστορία και τους Ιταλούς, Γερμανούς, Βρετανούς και Αμερικανούς που ήρθαν στη χώρα μας. Η αφήγηση διακοπτόταν με παρελάσεις.
«Ενας αριστερός είναι αριστερός γιατί τον ενδιαφέρει η αλήθεια και όχι η σκοπιμότητα. Αλλιώς δεν είναι αριστερός, είναι πολιτικάντης», λέει. «Πώς ορίζεις την αλήθεια;», τον ρωτώ. «Αλήθεια είναι το καθημερινό βίωμα», αποκρίνεται. «Δεν πρόκειται για κάτι ιδεατό ή αφηρημένο, αλλά υπαρκτό όσο και η ζωή».
«Τι συντηρεί τη μνήμη;», επιμένω. «Η δύναμη του γεγονότος», απαντά. «Αν είναι πολύ έντονο και ζωντανό, η μνήμη το αποθηκεύει αμέσως», υπογραμμίζει. «Συντήρηση της μνήμης σημαίνει Ιστορία». Η κουβέντα εμπλουτίζεται με μικρά περιστατικά από την παιδική ηλικία του, στα οποία παρελαύνουν από τον Βασιλέα Παύλο, τη Φρειδερίκη, τον Κωνσταντίνο, τον Τάκη Χορν και τον Μίμη Φωτόπουλο (άνδρας της αδελφής της μητέρας του), τον Κώστα Βάρναλη, τον Κώστα Καραγιώργη, τον Βασίλη Ρώτα, δεκάδες πρόσωπα, ετερόκλητα, που το καθένα έχει τη θέση του στην εικονογραφία της ζωής του. Στην ερευνητική, σκηνοθετική, διαδρομή του «γνώμονας δεν ήταν ούτε η πολιτική ούτε τα κόμματα, αλλά η αλήθεια». Δεν δίστασε ποτέ, παρά τις καταβολές του, να πει αλήθειες για τη Σοβιετική Ενωση, να περιγράψει στη «Μεγάλη Ουτοπία» τη φρίκη του Γκολοντομόρ (της τεχνητής πείνας που επέβαλε το σταλινικό καθεστώς οδηγώντας στον θάνατο πάνω από 5 εκατ. αγρότες). «Ενας αριστερός είναι αριστερός γιατί τον ενδιαφέρει η αλήθεια και όχι η σκοπιμότητα. Αλλιώς δεν είναι αριστερός, είναι πολιτικάντης», επαναλαμβάνει και επιμένει. «Πώς ορίζεις την αλήθεια», αναρωτιέμαι πριν από το τέλος της συζήτησής μας. «Αλήθεια είναι το καθημερινό βίωμα», αποκρίνεται, χωρίς παύση. «Δεν πρόκειται για κάτι ιδεατό ή αφηρημένο, αλλά υπαρκτό όσο και η ζωή».
Ο Φώτος Λαμπρινός, σκηνοθέτης, συγγραφέας και μεταφραστής, που τιμήθηκε από το ΕΚΠΑ, είναι πάνω απ’ όλα ένας τροφοδότης της συλλογικής μνήμης. Τα ντοκιμαντέρ του είναι ένα δίχτυ ασφαλείας σε έναν κόσμο χαοτικό με κοντή μνήμη, δημοφιλή ψεύδη και ανάπηρες αλήθειες.
