Οταν διαβάζω ή ακούω πολυσύλλαβους όρους στον δημόσιο διάλογο και σε κείμενα πολιτικών-κοινωνικών επιστημών, κουμπώνομαι. Μερικές φορές, τέτοιοι όροι, όπως, π.χ., «παγκοσμιοποίηση» ή «ριζοσπαστικοποίηση», αντανακλούν ορατές εξελίξεις. Αλλες φορές, όμως, προδίδουν την αμηχανία του αναλυτή απέναντι σε εξελισσόμενα φαινόμενα ή τη διάθεση αυτοπροβολής του φλύαρου διανοούμενου. Τέτοια περίπτωση, μάλλον αμήχανης στάσης, είναι ο όρος «αποθεσμοποίηση». Την αισθανόμαστε ή την παρατηρούμε χωρίς να έχει εμπεδωθεί. Αν και όταν συμβαίνει αποθεσμοποίηση, μας φαίνεται, χωρίς να είναι τεκμηριωμένο, ότι εκτυλίσσεται κάτι βαθύτερο από την πτώση της εμπιστοσύνης προς τους πολιτικούς, διοικητικούς και άλλους θεσμούς και διαρκέστερο από την απαξίωση των θεσμών.
Η πτώση της εμπιστοσύνης στους θεσμούς στην Ελλάδα είναι φαινόμενο δεκαπενταετίας, αν όχι παλιότερο, και πάντως ήταν διαπιστωμένο από έρευνες κοινής γνώμης πριν από το 2010, πριν από την οικονομική κρίση: «… Η κρίση εμπιστοσύνης στους θεσμούς του κράτους και της διακυβέρνησης συνεχίζει να είναι πρωτοφανής. Συνιστά ανοικτή κρίση της κοινωνικής τους νομιμοποίησης…» (Γ. Μαυρής, «Η Καθημερινή», 03. 01.2010). Η απαξίωση των θεσμών επίσης μάς είναι οικείο και πάντως όχι πρόσφατο φαινόμενο. Παράδειγμα, η απαξίωση των δύο τελευταίων τάξεων του λυκείου, οι οποίες, ως γνωστόν, δεν λειτουργούν. Με εξαίρεση κάποιους αφοσιωμένους εκπαιδευτικούς, πολλοί από τους υπόλοιπους, καθηγητές και μαθητές, περιμένουν να περάσει ο χρόνος υποχρεωτικής παραμονής τους στις σχολικές αίθουσες προκειμένου να απελευθερωθούν για να διδάξουν (οι πρώτοι, σε ιδιαίτερα μαθήματα) και για να διδαχθούν (οι δεύτεροι, στα ιδιωτικά φροντιστήρια).
Για να καταλάβουμε αν υπάρχει αποθεσμοποίηση, χρειάζεται να ορίσουμε τι είναι «θεσμός», δηλαδή, τι είναι αυτό που αποσυναρμολογείται. Ως προς τον ορισμό, οι κοινωνικοί επιστήμονες δεν συμφωνούν μεταξύ τους. Oι οικονομολόγοι ορίζουν ως θεσμούς τους κανόνες της συμπεριφοράς που έχουν τεθεί, ώστε οι συναλλαγές να είναι στοιχειωδώς προβλέψιμες και να οικοδομείται έτσι εμπιστοσύνη ανάμεσα στους συναλλασσόμενους με θετική συνέπεια τη μείωση του κόστους συναλλαγής. Οι κοινωνιολόγοι ονομάζουν θεσμούς τις επαναλαμβανόμενες κοινωνικές πρακτικές (π.χ., δημιουργία οικογένειας, εκπαίδευση των νεότερων μελών μιας κοινότητας) οι οποίες επικυρώνονται από γραπτούς κανόνες ή ιστορικές παραδόσεις και πάντως είναι απαραίτητες για την εκπλήρωση των αναγκών συντήρησης μιας κοινότητας. Και οι νομικοί αντιλαμβάνονται ως θεσμούς τεθειμένες, μόνιμες ή, έστω, μη συχνά μεταβαλλόμενες και πάντως αποπροσωποποιημένες διαδικασίες, που συντελούν στην κοινωνική συμβίωση. Και οι τρεις προσεγγίσεις, ωστόσο, θα συμφωνούσαν ότι κατ’ αρχήν οι θεσμοί ευνοούν κυρίως τους πιο αδύναμους. Χάρη στους θεσμούς συνήθως αποφεύγεται η αυθαιρεσία στις οικονομικές συναλλαγές, στην κοινωνική συμβίωση, στις σχέσεις κράτους – πολίτη.
Θα αποτελούσε τύφλωση αν δεν έβλεπε κανείς ότι η απαξίωση της λυκειακής εκπαίδευσης, της συγκροτημένης άρθρωσης συλλογικών συμφερόντων και μερικών κρίσιμων θεσμικών αντιβάρων προς την εκτελεστική εξουσία αποτελεί πρόβλημα.
Με βάση τα παραπάνω, μπορούμε να εντοπίσουμε φαινόμενα αποθεσμοποίησης, παλιά και νέα. Ενα παράδειγμα είναι η συγκρότηση και άρθρωση συλλογικών συμφερόντων, άλλο παράδειγμα είναι η λειτουργία θεσμικών αντιβάρων προς την εκάστοτε κυβέρνηση. Η Εθνική Φοιτητική Ενωση Ελλάδας (ΕΦΕΕ) εξέλεξε για τελευταία φορά πρόεδρο το 1982 και οργάνωσε το τελευταίο πανσπουδαστικό συνέδριό της το 1995. Κατέρρευσε υπό τα κοντόφθαλμα πλήγματα των κομματικά οργανωμένων φοιτητικών παρατάξεων. Σήμερα, στη θέση της ΕΦΕΕ υφίστανται διάφορα κατά τόπους «σχήματα» και φοιτητικοί σύλλογοι που εκλέγουν μεν κατ’ έτος συμβούλια, αλλά αυτά σχεδόν ποτέ δεν συγκροτούνται σε σώμα. H Πανελλήνια Συνομοσπονδία Ενώσεων Αγροτικών Συνεταιρισμών (ΠΑΣΕΓΕΣ, έτος ίδρυσης: 1936) «απεβίωσε» το 2016, θύμα μικροπολιτικών επιβουλών και οικονομικών προβλημάτων. Η Εθνική Ενωση Αγροτικών Συνεταιρισμών (ΕΘΕΑΣ, έτος ίδρυσης: 2020) δεν έχει ορθοποδήσει. Αντί αυτών, φέτος υπάρχει η άτυπη Πανελλαδική Επιτροπή Μπλόκων. Του χρόνου ίσως υπάρχει άλλο άτυπο όργανο. Πράγμα που σημαίνει ρευστότητα οργάνωσης και διαδικασιών, δηλαδή το αντίθετο της συγκρότησης θεσμών. Τρέχουσα είναι και η αποθεσμοποίηση δύο συνταγματικά κατοχυρωμένων ανεξάρτητων αρχών, της Αρχής Προστασίας Δεδομένων Προσωπικού Χαρακτήρα (ΑΠΔΠΧ) και της Αρχής Διασφάλισης του Απορρήτου των Επικοινωνιών (ΑΔΑΕ). Ο πρόεδρος της πρώτης παραιτήθηκε τον περασμένο Μάιο, ενώ εκείνος της δεύτερης τον περασμένο Ιούνιο. Αυτοί δεν αντικαταστάθηκαν ούτε πρόκειται οι θέσεις τους να πληρωθούν σύντομα, παρότι έχουν κατατεθεί υποψηφιότητες. Απαιτείται από το Σύνταγμα πλειοψηφία 3/5 στη διάσκεψη των προέδρων της Βουλής, στην οποία εκπροσωπούνται εννέα κοινοβουλευτικές ομάδες (οκτώ κόμματα συν οι ανεξάρτητοι βουλευτές) που σήμερα διακατέχονται από προφανή συγκρουσιακή διάθεση. Με αποτέλεσμα, καίριοι θεσμοί προστασίας δικαιωμάτων, θεσμικά αντίβαρα της δημοκρατίας, να υπολειτουργούν.
Δεν πρόκειται, βέβαια, για συνολική εκθεμελίωση πολλών θεσμών. Η καταστροφολογία γενικά δεν βοηθάει. Χρησιμεύει, κυρίως, στον πολιτικό λόγο των λαϊκιστών, που συνεγείρουν τα πλήθη με εγερτικές γενικολογίες. Θα αποτελούσε τύφλωση, όμως, αν δεν έβλεπε κανείς ότι η απαξίωση, αν όχι η αποθεσμοποίηση, της λυκειακής εκπαίδευσης, της συγκροτημένης άρθρωσης συλλογικών συμφερόντων και μερικών κρίσιμων θεσμικών αντιβάρων προς την εκτελεστική εξουσία αποτελεί πρόβλημα.
*Ο κ. Δημήτρης Α. Σωτηρόπουλος είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης στο Τμήμα Πολιτικής Επιστήμης και Δημόσιας Διοίκησης του ΕΚΠΑ.
