Δεν υπάρχει τέτοιο προηγούμενο! Ο Χρήστος Βακαλόπουλος έφυγε από τη ζωή το 1993, αφήνοντάς μας πολύ περισσότερα από όσα θα περίμενε κάποιος από έναν άνθρωπο τριάντα επτά ετών. Κοντά τρεις δεκαετίες μετά τον πρόωρο θάνατό του, τον ανακαλύπτει μια νέα γενιά αναγνωστών.
Μια πρώτη εξήγηση της επανεμφάνισής του είναι ότι στο μεσοδιάστημα οι φίλοι του δεν άφησαν να ξεχαστεί η ύπαρξή του. Προφανώς, οι τρυφερές χειρονομίες δεν έλειψαν αλλά όλοι γνωρίζουμε πως δεν είναι αρκετές για να επαναφέρουν κάποιον συγγραφέα στα ευπώλητα – χώρια που από τη μνημόνευσή του ψηλώνουμε οι επίλοιποι και όχι το έργο του Βακαλόπουλου.
Το τελευταίο του βιβλίο, «Η γραμμή του ορίζοντος», βγήκε το μακρινό 1991. Είχαν κατά τι προηγηθεί το «Κούρεμα» του Σαββόπουλου, η πτώση του Τείχους, το ειδικό δικαστήριο και τα μικρομεσαία λεφούσια με οδηγό επιβίωσης το «Κλικ» πρόβαραν κουστούμια για το Μάαστριχτ. Η οδός Σόλωνος ήταν τίγκα στα σπαταλημένα ταλέντα που με δυσκολία όμως θυμόμαστε κάποιον τίτλο τους. Ο Χρήστος Βακαλόπουλος, πεζογράφος, κινηματογραφιστής, ραδιοφωνικός παραγωγός, αρθρογράφος γνωστός και αποδεκτός από το σινάφι, άνθρωπος χορτάτος και από τα Παρίσια και από τα κορίτσια, βγάζει ένα παράξενο βιβλίο – δεν έχει τους συνήθεις έρωτες, τα συνήθη πιόματα και τις συνήθεις ροκιές. Εχει μονάχα μια νέα γυναίκα αφίλιωτη με την περιβάλλουσα εικονικότητα, που φεύγει μονάχη, δεόμενη υπέρ νοσούντων, καμνόντων, αιχμαλώτων της γενιάς της και της σωτηρίας αυτών, αναζητώντας τα ουσιώδη του βίου σε ένα αόρατο ελληνικό νησί – όχι τυχαία στην Πάτμο.
Τα γενεαλογικά του Βακαλόπουλου είναι λυμένα από κραταιό φιλόλογο: «εγγονός του Πεντζίκη και, επιπλέον, δισεγγονός του Παπαδιαμάντη» (Ν.Δ. Τριανταφυλλόπουλος). Οι συγγένειες δεν μας πολυβοηθούν όμως, γιατί οι προπάτορες, χωρίς διόλου να επιχαίρω, είναι, περίπου, στα λογοτεχνικά αζήτητα. Οπότε, αφού τα οικόσημα δεν έχουν πέραση, τι είναι αυτό που συναρπάζει εισέτι στη «Γραμμή του ορίζοντος»;
Τον συγγραφέα, κατά δήλωσή του, τον απασχολούσε περισσότερο το περιεχόμενο από τη φόρμα. Το μυθιστόρημά του ωστόσο έχει σπάνια αφηγηματική πειθαρχία και το λαχάνιασμά του είναι ρυθμικό. Τα κεφάλαιά του είναι τόσα όσα και στην «Κλίμακα» του αγίου Ιωάννου του Σιναΐτου. Οι παλιλλογίες του είναι το στρίψιμο του μαχαιριού στις χαίνουσες πληγές. Αλλά δεν είναι η πεζογραφική μαστορική του που το κάνει ξεχωριστό.
Ξεχωριστό το κάνει ότι ο Βακαλόπουλος, ανθιστάμενος «στον γλυκό πειρασμό της υποταγής», μας θυμίζει ότι δεν είμαστε παιδιά των λουλουδιών αλλά βλαστήματα ενός αρχαίου κήπου που η «δικτατορία του παρόντος» σαβανώνει τη μνήμη του. Σε αυτόν τον κήπο δεν έχουν καμία πέραση τα διαφημιστικά τρικ – δηλονότι στον ιθαγενή Βακαλόπουλο δεν λένε τίποτα τα καθρεφτάκια της μετανεωτερικότητας και οι πλασιέδες τους. Η φευγάτη γυναίκα (η Ρέα, που μπαινοβγαίνει στα γραφτά του μια δεκαετία) κόβεται για «υπόθεσες ψυχικές», όχι για τη «δικτατορία του παρόντος». Μας δήωσαν τα τουριστικά στίφη αλλά δεν είναι μοίρα μας, είναι κακομοιριά μας να καταντήσουμε αμερικανική επαρχία. Δεν πρόκειται για τη συνήθη νεοελλαδική γκρίνια, πρόκειται για διάκριση και άρνηση συνθηκολόγησης. Ο Βακαλόπουλος όμως δεν είναι ινστρούχτορας. Είναι ένα σώμα που θυμάται. Γι’ αυτό και στη «Γραμμή του ορίζοντος» συλλαβίζουμε στο κατόπι του λόγια που και σ’ εμάς κάτι θυμίζουν. Κι ακούμε έναν σκοπό που δεν καλοξέρουμε πώς πάνε τα βήματά του αλλά πολύ θα θέλαμε να τον χορέψουμε. Οπως θα θέλαμε επίσης να επανεύρουμε την ντροπή των Ελλήνων – εκείνων που σκύβουν το κεφάλι από συστολή και όχι από υποταγή.
Και αν μου επιτρέπετε μιαν ακόμη κρίση, έχουμε να κάνουμε με ένα εξαιρετικό μυθιστόρημα (νομίζω το σημαντικότερο της Μεταπολίτευσης), μιας και όλα τα παραπάνω συνιστούν εξαίρεση στον λογοτεχνικό μας κανόνα. Και αυτή η εξαίρεση γίνεται ακόμη πιο… εξαιρετική από το γεγονός ότι δεν το έγραψε απλώς ένας νέος άνθρωπος. Το έγραψε ένας νέος άνθρωπος που σωνόταν το λαδάκι του και δεν καταδέχτηκε ούτε ψευτοπαρηγόριες ούτε οικτιρμούς. Οντας ερωτευμένος, μας ψιθύρισε κάτι σημαντικό και το έκανε καλοζυγιάζοντας όλες του τις κουβέντες.
Και περιττεύει να εξηγήσουμε την επανεμφάνισή του. Στην πραγματική πραγματικότητα ο Χρήστος Βακαλόπουλος δεν ήταν χαμένος. Μας περίμενε καρτερικά στα ανοιχτά της Κυψέλης που μεταμφιέστηκε σε πλοίο με πορτοκαλιά φουγάρα. Κι αν κάτι πρέπει να εξηγηθεί είναι γιατί τόσα χρόνια εμείς σταλίζαμε σε λάθος λιμάνια και αταξίδευτα σκαριά.
ΥΓ.: Υπάρχει ένα μικρό κείμενο, του 1991 επίσης, με τίτλο «Η ιερή μελωδία της πραγματικότητας» που ο Χ.Β. δημοσίευσε στο περιοδικό «Αντί», θησαυρισμένο τώρα στον τόμο «Από το χάος στο χαρτί». Θα παρακαλούσα θερμά να το διαβάσουν όσοι θέλουν να φέρουν τον Χ.Β. στα μέτρα τους.
*Ο κ. Θεόδωρος Παντούλας είναι συγγραφέας.
