Οι αρχαίοι Ελληνες πίστευαν ότι η Ηρα ανακτούσε την παρθενία της παίρνοντας το λουτρό της κάθε χρόνο είτε στην πηγή του Κανάθου κοντά στο Ναύπλιο είτε στον ποταμό Ιμβρασο στη Σάμο.
Ετσι, άσπιλη, μπορούσε να ενωθεί με τον Δία σε τελετή ιερογαμίας. Ηταν μια πρώιμη μορφή rebranding. Κάποιοι σημερινοί πολιτικοί που ήλπισαν να ξεπλύνουν το παρελθόν τους κατέληξαν άλλοι να πλατσουρίζουν σε λιμνάζοντα κομματικά ύδατα και άλλοι να παρασύρονται σε δημοσκοπικές καταβόθρες. Αλλοι αποτόλμησαν πλεύσεις στην ανοικτή θάλασσα.
Η «Ιθάκη» του Αλέξη Τσίπρα –όπως και η πλεύση της Ζωής Κωνσταντοπούλου– στηρίζεται στη μεταφορά του θαλάσσιου ταξιδιού. Μία από τις πιο διαδεδομένες μεταφορές της αρχαίας πολιτικής σκέψης είναι αυτή του πλοίου του κράτους. Ενώ υποδηλώνει την κοινή μοίρα όσων βρίσκονται στο σκάφος, υπογραμμίζει όχι την ισότητα, αλλά την υπακοή στις εντολές του κυβερνήτη.
Στους πρώτους στίχους της τραγωδίας «Επτά επί Θήβας» ο Ετεοκλής εμφανίζεται άγρυπνος πηδαλιούχος στην πρύμνη της πόλεως. Τη μεταφορά αναπτύσσει ο Πλάτων στο 6ο βιβλίο της «Πολιτείας».
Για να τεκμηριώσει την ανάγκη για τον σοφό κυβερνήτη, παρουσιάζει τους αδαείς ναύτες να ερίζουν για την πλοήγηση και να αφήνουν το σκάφος ακυβέρνητο. Πλοία που κουμαντάρονται από συλλογικότητες καταλήγουν στα βράχια. Με την «Ιθάκη» του ο Αλέξης Τσίπρας ξεκαθαρίζει τους ρόλους: οι πολίτες είναι το πλήρωμα, αυτός ο σοφός πλοηγός.
Η έμπνευση για την «Ιθάκη» του Τσίπρα προέρχεται από τους 26 στίχους της καβαφικής Ιθάκης, όχι από τους 12.110 στίχους της ομηρικής Οδύσσειας. Κάποιους καβαφικούς στίχους ο πρώην πρωθυπουργός μάλλον δεν τους διάβασε. «Να εύχεσαι να ‘ναι μακρύς ο δρόμος (…) γεμάτος γνώσεις. (…) Να μάθεις και να μάθεις απ’ τους σπουδασμένους. (…) Αλλά μη βιάζεις το ταξίδι διόλου. | Καλύτερα χρόνια πολλά να διαρκέσει. | Και γέρος πια ν’ αράξεις στο νησί | πλούσιος με όσα κέρδισες στον δρόμο».
Με 12 πλοία ξεκίνησε ο Οδυσσέας από την Τροία. Κανένα δεν έφτασε στον προορισμό του. Στην πορεία, οι σύντροφοί του μεταμορφώθηκαν σε χοίρους, φαγώθηκαν, πνίγηκαν. Δεν σώθηκε κανένας.
Και σίγουρα ο Αλέξης Τσίπρας δεν υπολόγισε τους ανεπιθύμητους συνειρμούς που το ομηρικό ταξίδι προς την Ιθάκη προκαλεί σε όσους γνωρίζουν την Οδύσσεια όχι από κάποια περίληψη σχολικού βιβλίου.
Με 12 πλοία ξεκίνησε ο Οδυσσέας από την Τροία. Κανένα δεν έφτασε στον προορισμό του. Στην πορεία, οι σύντροφοί του μεταμορφώθηκαν σε χοίρους, φαγώθηκαν, πνίγηκαν. Δεν σώθηκε κανένας. Μόνο με δανεικό καράβι (των Φαιάκων) κατόρθωσε ο Οδυσσέας να φτάσει στο νησί του. Κι εκεί μόνο ψεύτικες αφηγήσεις είχε να πει, μέχρι να εξοντώσει τους μνηστήρες της εξουσίας. Η Αθηνά, η Παλλάς, του παραστέκεται στο θέατρο της αλύπητης εξόντωσης των παγιδευμένων μνηστήρων. Η «Τηλεγόνεια», έπος του κύκλου που συνεχίζει την Οδύσσεια, δεν επιφυλάσσει καλό τέλος στον Οδυσσέα – τον φονεύει ο ίδιος του ο γιος από την Κίρκη, ο Τηλέγονος.
Εδώ και μήνες, στις δημοσκοπήσεις για τον καταλληλότερο πρωθυπουργό πρωταγωνιστής είναι ο «Κανένας» (κανένας από τους σημερινούς αρχηγούς κομμάτων). Κανένας, «Ούτις», είναι και το παραπλανητικό όνομα που δίνει στον Πολύφημο ο Οδυσσέας.
Ισως ενδόμυχα ο Αλέξης Τσίπρας να ελπίζει ότι αυτός είναι ο Κανένας που ματαίως αναζητούν οι πολίτες. Αλλά όσοι δεν ξεγέλασαν την πείνα τους στο νησί των Λωτοφάγων μάλλον βλέπουν με απογοήτευση στο σημερινό πολιτικό σκηνικό να μην κυριαρχεί ο «Ου τις», αλλά το «ου τι», το τίποτα.
*Ο κ. Αγγελος Χανιώτης είναι καθηγητής Αρχαίας Ιστορίας στο Ινστιτούτο Προηγμένων Μελετών του Πρίνστον.
