Την περασμένη εβδομάδα, στο πλαίσιο του φόρουμ της Ντόχα, παρακολούθησα διά ζώσης την ομιλία του Ντόναλντ Τραμπ Jr, ο οποίος ήταν λάβρος εναντίον της Ευρώπης, της Ουκρανίας και των ηγεσιών τους. Χωρίς απαραιτήτως να ταυτίζεται με τον πατέρα του, μεγάλο μέρος της συλλογιστικής του απηχεί τις απόψεις του. Συγκράτησα τα ακόλουθα, που αποτυπώνονται με σαφήνεια και στη νέα στρατηγική εθνικής ασφαλείας των ΗΠΑ. Η Ευρώπη δεν λογίζεται ως σημαντικός παίκτης στις διεθνείς εξελίξεις, ούτε απαραίτητα ως στρατηγικός εταίρος των Ηνωμένων Πολιτειών. Τουναντίον, ο Ντόναλντ Τραμπ Jr την κατηγόρησε για αφαίμαξη των Aμερικανών επί δεκαετίες, αγνοώντας, όπως και ο πατέρας του, τις ευεργετικές για τα αμερικανικά συμφέροντα συνέπειες της διατλαντικής συνεργασίας από το 1945 μέχρι σήμερα. Περιέγραψε τον πατέρα του ως ένα μεγάλο κατασκευαστή, ο οποίος δεν είναι πρόθυμος να «κόβει επιταγές» (φράση που επανέλαβε τρεις φορές) σε κανέναν εταίρο, όπως κακώς έκαναν οι προκάτοχοί του. Κατηγόρησε τους Ευρωπαίους, δικαίως, ότι δεν έχουν δικό τους σχέδιο για την Ουκρανία, δείχνοντάς τους άβουλους και απρόθυμους να αναλάβουν πρωτοβουλίες, κάτι που εκ των πραγμάτων ρίχνει το βάρος της ευθύνης στην Ουάσιγκτον. Ακόμη και για την Ουκρανία, η οποία είναι μια ευρωπαϊκή χώρα.
Μόνο που η τωρινή αμερικανική ηγεσία δεν έχει καμιά διάθεση να αναλάβει οποιαδήποτε, έστω και την παραμικρή, δέσμευση κρίνει ότι δεν εξυπηρετεί τα στενά δικά της συμφέροντα. Ο γιος του σημείωσε χαρακτηριστικά ότι ο κάθε ένας πρέπει «να κάνει το δικό του κομμάτι και να μην υπολογίζει πλέον στις Ηνωμένες Πολιτείες, γιατί ο πρόεδρός τους ακούει τους συμπατριώτες του». Τόνισε μάλιστα ότι ακούει πολλούς γερουσιαστές να αναφέρουν ότι η Ουκρανία είναι προτεραιότητα για τις Ηνωμένες Πολιτείες, αλλά ο ίδιος στις συζητήσεις του με ψηφοφόρους του Ρεπουμπλικανικού Κόμματος δεν έχει βρει παρά ελάχιστους να εκδηλώνουν ενδιαφέρον για τα τεκταινόμενα στην Ουκρανία. Υπογράμμισε ότι όσα συμβαίνουν στην Καραϊβική με τις ναρκοσυμμορίες συνιστούν πολύ μεγαλύτερη απειλή από ό,τι συμβαίνει στην Ουκρανία.
Στη νέα στρατηγική εθνικής ασφάλειας καθίσταται σαφές ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες δεν ενδιαφέρονται για τις αγωνίες οποιουδήποτε τρίτου μέρους, ακόμη και των στενότερων εταίρων τους (με εξαίρεση το Ισραήλ) και δεν επιθυμούν να αναλάβουν καμία δέσμευση έναντι των πιο αδύναμων συμμάχων τους. Επίσης, βασιζόμενος στην ισχύ της χώρας του, ο Τραμπ δείχνει με σαφήνεια ότι αδιαφορεί αν νοείται αναξιόπιστος και αφόρητος εταίρος (επιλέγει σίγουρα να είναι απρόβλεπτος), γιατί στο τέλος οι υπόλοιπες χώρες εξ ανάγκης θα σταθούν στο πλευρό των Ηνωμένων Πολιτειών. Είναι επίσης κρυστάλλινο ότι οι διεθνείς θεσμοί, μεταξύ των οποίων και το ΝΑΤΟ, δεν έχουν πλέον ιδιαίτερη χρησιμότητα και πρόκειται να υποκατασταθούν από διμερή ή πολυμερή σχήματα υπό την ομπρέλα της Ουάσιγκτον.
Η αμερικανική ηγεσία δεν έχει καμία διάθεση να αναλάβει οποιαδήποτε δέσμευση κρίνει ότι δεν εξυπηρετεί τα στενά δικά της συμφέροντα.
Η Ελλάδα σωστά επενδύει στην επιχειρηματική και ενεργειακή διάσταση των σχέσεών της με τις Ηνωμένες Πολιτείες. Αναντίρρητα, αυτή αποτελεί την κινητήριο δύναμη για τις αποφάσεις που λαμβάνονται για τα εξωτερικά ζητήματα. Είναι αποκαλυπτικό πως το δέλεαρ που προσφέρει η Ρωσία για κοινές εξερευνήσεις στον Αρκτικό Κύκλο και προσέλκυση αμερικανικών επενδύσεων στη ρωσική αγορά, μεταξύ άλλων, στις σπάνιες γαίες, επηρέασε σημαντικά τη στάση των Αμερικανών, όχι μόνο στο περιεχόμενο της λύσης του Ουκρανικού ζητήματος αλλά και απέναντι στα δεσμευμένα ρωσικά κεφάλαια, με τις ΗΠΑ να επιχειρούν να «βάλουν χέρι» και σε αυτά. Τα αναπτυξιακά έργα στα οποία οι Αμερικανοί θέλουν να επενδύσουν (υποδομές, βιομηχανία, τεχνολογία) θα πρέπει να τύχουν άμεσης ανταπόκρισης και ταχείας υλοποίησης, για την οποία δεν φημίζονται οι μηχανισμοί στη χώρα μας. Δεν πρέπει να δεσμευθούμε για έργα τα οποία δεν θα μπορούμε να φέρουμε εις πέρας, γιατί έτσι θα εκτεθούμε σε επικίνδυνο βαθμό. Επίσης, θα πρέπει να θέσουμε τα όρια των συμπράξεων, γιατί όσο αυξάνεται η εξάρτηση τόσο συρρικνώνονται τα περιθώρια διαπραγματευτικών ελιγμών. Και η παγίδα εδώ είναι να έχουμε τα χέρια μας δεμένα σε περίπτωση που μας ζητηθεί κομψά ή άκομψα να στέρξουμε σε περιφερειακές διευθετήσεις, που δεν θα ικανοποιούν τις θέσεις μας, παρά μόνο την επιθυμία της Ουάσιγκτον να «κλείσει» ενοχλητικά για τα συμφέροντά της μέτωπα.
Παράλληλα με την εμβάθυνση της συνεργασίας μας με τις ΗΠΑ, πρέπει να ζητούμε έμπρακτες εγγυήσεις σε κάθε βήμα εμπέδωσης αυτής, αποφεύγοντας τις ταυτίσεις με πρόσωπα, γιατί κανένας πολιτικός δεν παραμένει αιώνια στην εξουσία. Μάλιστα, συγκεκριμένοι κύκλοι εντός ΗΠΑ και Ελλάδας επικαλούνται την κατ’ αυτούς υπερβολική ευθυγράμμιση της κυβέρνησης Μητσοτάκη με την αντίστοιχη Μπάιντεν για να εξηγήσουν τη μουδιασμένη αντιμετώπιση Τραμπ έναντι του Ελληνα πρωθυπουργού. Ούτως ή άλλως, η εικόνα κυβερνητικών στελεχών και επιχειρηματιών να πλειοδοτούν έστω για έναν καλό λόγο της Αμερικανίδας πρέσβειρας είναι υποτιμητική και δίνει την αίσθηση τριτοκοσμικής χώρας. Αλλωστε, ο Ντόναλντ Τραμπ επαναλαμβάνει μονότονα ότι υπολήπτεται τους «σκληρούς», όχι τους αδύναμους και υποτελείς. Οι τελευταίοι μπορεί να κερδίζουν για σύντομο χρόνο την εύνοια, αλλά ποτέ τον σεβασμό. Ας το έχουν κατά νουν όσοι σήμερα κάνουν τα πάντα για να γίνουν αρεστοί στην κυρία Γκίλφοϊλ.
*O κ. Κωνσταντίνος Φίλης είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA), καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος.
