Κανονικά στον κόσμο μας οι δικτάτορες δεν έχουν καλό τέλος. Έτσι ξέραμε μέχρι τώρα, τουλάχιστον. Είτε μπουκάρουν και τους σκοτώνουν οι ξένοι (όπως τον Σαντάμ Χουσεΐν) ή αυτοκτονούν ηττημένοι (όπως ο Χίτλερ) είτε τους λιντσάρει ο ίδιος τους ο λαός (όπως τον Τσαουσέσκου και τον Μουσολίνι). Οι λίγοι που τη βγάζουν ζωντανοί, αργά ή γρήγορα πέφτουν και κατά κανόνα περνούν τις υπόλοιπες ζωές τους φυλακισμένοι, τελειωμένοι, καταφρονεμένοι ή εξόριστοι, και πάντως πάντα λαομίσητοι (όπως ο Αουγκούστο Πινοσέτ ή ο Φέρντιναντ Μάρκος). Αυτοί που κρατούν την εξουσία μέχρι το τέλος είναι λίγοι, μεμονωμένες εξαιρέσεις (ο Φράνκο της Ισπανίας, ο Σαλαζάρ στην Πορτογαλία). Το κύμα της δημοκρατίας είναι ασταμάτητο και, παρά τα πρόσκαιρα σκαμπανεβάσματα (κύμα είναι) τελικά, αργά ή γρήγορα, μετά από λαϊκούς αγώνες και αντίσταση, τελικά αργά ή γρήγορα τους δικτάτορες τους σαρώνει. Αυτή είναι η φυσική ροή των πραγμάτων.
Είναι όμως έτσι; Το τελευταίο διάστημα τα σημάδια είναι ανησυχητικά. Σύμφωνα με το δείκτη του Freedom House, που μετρά τις ελευθερίες που απολαμβάνουν οι λαοί, η ελευθερία φθίνει στον κόσμο μας συνεχόμενα τα τελευταία 19 χρόνια. Ο “δείκτης δημοκρατίας” του Economist Intelligence Unit το 2024 κατέγραψε τη χαμηλότερη τιμή του εδώ και δεκαετίες. Κι όπου κι αν κοιτάξει κανείς, βλέπει δικτάτορες. Να μακροημερεύουν, να βλέπουν τις χώρες τους να ισχυροποιούνται και ακόμα και να ευμερούν, κατοχυρώνοντας την εξουσία τους κατά τα συνήθη, αλλά πλέον χωρίς συνέπειες.
Ο Ερντογάν κυβερνάει την Τουρκία εδώ και 22 χρόνια. Ο Πούτιν τη Ρωσία εδώ και 25. Ο Κινέζος Σι Τζινπινγκ είναι στην εξουσία ήδη 13 χρόνια. Ο Λουκασένκο, ο “τελευταίος δικτάτορας της Ευρώπης” κυβερνά τη Λευκορωσία από το 1994. Και πλέον δεν είναι “ο τελευταίος”: μέσα στην ίδια την Ευρωπαϊκή Ένωση ο Όρμπαν έκλεισε τα 15 στην εξουσία, και προχωράει.
Και η σημαντική αλλαγή είναι άλλη. Πάντα υπήρχαν δικτάτορες -αλλά το κλίμα στον δημοκρατικό, ανεπτυγμένο κόσμο ήταν και λίγο-πολύ σταθερό. Μια ψύχρα. Συνέπειες απέναντι στα καθεστώτα, επιφυλακτικότητα και εντάσεις εναντίον τους. Στις απολυταρχίες “εμείς” ήμασταν πάντα απέναντι, τους βλέπαμε είτε ως πρωτόγονους ξένους τους οποίους ανεχόμαστε -στην καλύτερη περίπτωση- είτε ευθέως ως εχθρούς της ελευθερίας και της δημοκρατίας, των αξιών που πρεσβεύουμε και τις οποίες θεωρούμε δεδομένες και διαχρονικές. Αυτό το κλίμα τώρα αλλάζει δραματικά. Η νέα “Εθνική Στρατηγική Ασφάλειας” των ΗΠΑ, της ισχυρότερης δημοκρατίας που έχει δει ποτέ ο κόσμος, είναι ένα ανατριχιαστικό κείμενο που δεν υπογραμμίζει απλά την εντεινόμενη τάση απομονωτισμού της υπερδύναμης (μια τάση που προϋπήρχε του Τραμπ) αλλά και την ανοιχτή και απροκάλυπτη έχθρα του καθεστώτος για τις παραδοσιακές δημοκρατικές χώρες του πλανήτη, τους παλιούς πιστούς συμμάχους της Αμερικής. Η κυβέρνηση των ΗΠΑ πλέον συνδιαλέγεται πιο άνετα με τους δικτάτορες του κόσμου μας, και επιτίθεται στις υγιείς δημοκρατίες.
Γιατί έχει στρίψει ο κόσμος προς αυτή την κατεύθυνση; Οι αιτίες, βεβαίως, είναι πολλές. Τα πανίσχυρα τεχνολογικά εργαλεία των τελευταίων δεκαετιών, αυτά που παλιά αφελώς νομίζαμε ότι θα ενδυνάμωναν τους λαούς, θα εκδημοκράτιζαν τη διάχυση της πληροφορίας και θα μας έκαναν πιο σοφούς, ανεξάρτητους και, τελικά, ελεύθερους, αποδείχτηκε τελικά ότι ήταν πολύ πιο αποτελεσματικά στα χέρια των δικτατόρων, για να ποδηγετούν, να ελέγχουν, να μας παρακολουθούν και να ισχυροποιούν τη δικιά τους εξουσία. Θυμάστε την “αραβική άνοιξη”; Απέτυχε παταγωδώς. Σε όλα τα μέρη όπου οι λαοί τότε, χρησιμοποιώντας τα σόσιαλ μίντια, ξεσηκώθηκαν διεκδικώντας ελευθερία και αυτοδιάθεση, σήμερα κυριαρχούν δικτάτορες. Οι αλγόριθμοι των αμερικανικών και των κινεζικών εταιρειών τεχνολογίας δεν ενδυνάμωσαν τους λαούς, τελικά, αλλά τουναντίον αποτέλεσαν κρίσιμα όπλα και αποτελούν ακόμα πολύτιμα εργαλεία για τους δυνάστες τους.
Πρόκειται απλά για μια πρόσκαιρη υποχώρηση; Ένα προσωρινό σκαμπανέβασμα, στο δρόμο προς έναν κόσμο δικαιοσύνης και δημοκρατίας; Είναι απλά θέμα χρόνου να πέσουν κι αυτοί οι δικτάτορες, όπως οι προκάτοχοί τους; Ίσως. Οι ίδιοι δεν μοιάζουν να ανησυχούν. Τον περασμένο Σεπτέμβριο ένα μικρόφωνο ξέκλεψε τη συνομιλία του 72χρονου Σι Τζινπίνγκ με τον 73χρονο Βλάντιμιρ Πούτιν στη Μόσχα. Μιλούσανε, οι δυό τους, για το προσδόκιμο ζωής. “Σε αυτό τον αιώνα” ακούστηκε να λέει ο μεταφραστής του Σι, “οι άνθρωποι μπορεί να ζουν μέχρι τα 150”. Οι Ερντογάν (71 ετών) Ελ-Σίσι (71), Όρμπαν (62) και λοιποί, τέτοια ακούνε και, καθώς βλέπουν από απέναντι να ακολουθεί το παράδειγμά τους και ο Τραμπ (79), ασφαλώς νιώθουν πιο ασφαλείς και φιλόδοξοι από ποτέ. Φαντάζομαι ότι βλέπουν τον Πολ Μπίγια που διαφεντεύει το Καμερούν από το 1982, και εμπνέονται περαιτέρω. Ο Μπίγια σήμερα είναι μόλις 92 χρονών. Και συνεχίζει.
