Σε συνέντευξη του Τομ Μπάρακ, πρέσβη των ΗΠΑ στην Αγκυρα, που έδωσε στον δημοσιογράφο Μανώλη Κωστίδη («Κ», 30/11/25) μάθαμε για την, ελπίζουμε, επικείμενη επανέναρξη, της λειτουργίας της Ιερατικής Σχολής της Χάλκης. Στην ίδια συνέντευξη ενημερωθήκαμε για σχεδιαζόμενη(;) από την ηγεσία των ΗΠΑ «νέα περιφερειακή τάξη πραγμάτων» στην ευαίσθητη ανατολική Μεσόγειο και την πυρακτωμένη Μέση Ανατολή. Αναφερόμενος στα γεωστρατηγικά και οικονομικά προβλήματα στην περιοχή μας, θεώρησε ως αφετηρία των προβλημάτων αυτών τη δημιουργία εθνικών κρατών στην περιοχή το 1919, έτος κατά το οποίο λήγει ο Α΄ Παγκόσμιος Πόλεμος.
Με τη φράση του «η ιδέα ότι κάθε χώρα, κάθε κράτος κυβερνάται με διαφορετικό τρόπο δεν έχει λειτουργήσει τόσο καλά» δείχνει να είναι προτιμητέα η δυνατότητα γενικευμένων αποφάσεων όχι αυτοτελώς από τα κράτη, αλλά από μικρό αριθμό «παικτών» στην περιοχή, οι οποίοι θα βρίσκονται σε σταθερή συνεννόηση μεταξύ τους.
Εις επίρρωσιν του επιχειρήματος αναφέρεται στη θετικότατη συμβολή για εκείνον των διαδρομών που στο απώτατο παρελθόν συνέδεαν την καταναλωτική Δύση με την παραγωγική Ανατολή. Ωστόσο, η προσέγγιση αυτή δείχνει να παραβλέπει την παρακάτω βαθιά ιστορική εξέλιξη που, για ποικίλους λόγους, οικονομικούς, εμπορικούς, πολιτικούς, θρησκευτικούς και βαθιές ζυμώσεις, έχει επέλθει με τους αιώνες και ανατρέπεται δύσκολα.
Οι εμπορικές οδοί εκείνες, γνωστές ως «δρόμοι του μεταξιού», «δρόμοι των μπαχαρικών», λειτούργησαν κυρίως, στον 11ο και στον 12ο αιώνα, τροφοδοτώντας, με πύλη την Κωνσταντινούπολη, τη Δυτική Ευρώπη με αγαθά πολυτελείας. Μεταφορές που στη συνέχεια, λόγω των αφιλόξενων εδαφών που διέσχιζαν και των πολλαπλών ληστρικών επιθέσεων που υφίσταντο τα καραβάνια, πραγματοποιούνταν μέσω θαλάσσης σε τόπους κατάπλου, πλησιέστερα στις τελικές αγορές διακίνησης.
Η ιστορία (μας) της χριστιανικής Δύσης, όπως και κάθε ευρείας άλλης εθνικής ή θρησκευτικής συσσωμάτωσης, διαμορφώθηκε από πολιτισμικές και οικονομικές εξελίξεις. Η δημιουργία δηλαδή της Δύσης ήταν αποτέλεσμα του σχεδιασμού των ελίτ της και της μετάδοσης προς τα «κάτω» αρχεγόνων συναισθημάτων θρησκευτικότητας και πατριωτισμού, βασικών στοιχείων ενοποιητικών ταυτοτήτων. Ετσι, η «λαϊκή συμμετοχή» ήταν διαρκώς η κινητήρια δύναμη των δυτικών στρατών και των στόλων, στα βήματα που διά μέσου των αιώνων διαμόρφωσαν νοοτροπίες, συγκρότησαν πολιτικές συνειδήσεις, εξέλιξαν πολιτισμούς, οργάνωσαν πολέμους, δημιούργησαν ευμάρεια, κυρίως μέσω των αγαθών της αποικιοκρατίας και του εντυπωσιακού πλούτου που αυτή προσέφερε στη Δύση.
Στις πολλών χιλιομέτρων όχθες του Τάμεση βρίσκονταν εγκατεστημένες οι βρετανικές αποθήκες που στέγαζαν, για αιώνες, τον πλούτο των Ινδιών, της Αφρικής και όσων εδαφών κυριαρχούσε η Βρετανική Αυτοκρατορία. Η ευμάρεια της Δύσης προήλθε από τον πλούτο των αποικιών της, από τη μεθοδικότητα των δυτικών για την παραγωγή αυτού του πλούτου, αλλά και από τον βίαιο τρόπο που αυτός αποσπάσθηκε από τη γη που τον παρήγαγε, χωρίς τη σύμφωνη γνώμη των κατοίκων. Ο πλούτος δεν προήλθε από την ώσμωση του δυτικού πολιτισμού με τους κατά τόπους πολιτισμούς.
Το τέλος του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου φέρνει και το τέλος των τριών αυτοκρατοριών που κυριαρχούσαν στην Ανατολική Ευρώπη για αιώνες: της Αυστροουγγρικής, της Ρωσικής και της Οθωμανικής. Η μη νίκη της Ρωσίας στον πόλεμο εκείνο, και η ήττα των άλλων δύο, επιτρέπει σε λαούς που βρίσκονταν υπό τον έλεγχο των αυτοκρατοριών αυτών να αυτονομηθούν σε νέες ή πληρέστερες εδαφικές οντότητες. Νέοι ισχυροί εδαφικά «παίκτες», όπως η Σοβιετική Ενωση και η Τουρκική Δημοκρατία, ανατρέπουν ριζικά την ισορροπία στην ευαίσθητη περιοχή.
Ο Β΄ Παγκόσμιος Πόλεμος ορίζει μια άγνωστη έως τότε σύγκρουση, αυτή επί των ιδεολογιών του ολοκληρωτισμού και της βαρβαρότητας του ναζισμού και της ελεύθερης βούλησης, στην πλευρά της οποίας τάσσονται τόσο η Δύση, όσο και η έως τότε αλλά και μετά, αντίπαλός της Σοβιετική Ενωση.
Η νίκη των Συμμάχων, εκτός της βαθιάς πολιτικοποίησης που φέρνει στην ελεύθερη Δυτική Ευρώπη, πατάει τη σκανδάλη της αποαποικιοποίησης και της «αυτοδιάθεσης των λαών της νότιας Μεσογείου, της Αφρικής, της Ασίας, της Ινδίας. Βοηθούσης και της εξάρτησης από το πετρέλαιο, ο δυτικός κόσμος καθίσταται αντίπαλος εκεί μιας εθνικής ή και κομμουνιστικής ιδεολογίας, με αποτέλεσμα την κατάρρευση της βρετανικής, γαλλικής, βελγικής αποικιοκρατίας και τη διαίρεση του υπό ανάπτυξη κόσμου σε ζώνες των ΗΠΑ και της ΕΣΣΔ. Πριν από την κατάρρευση της τελευταίας, η ριζοσπαστικοποίηση στην Ανατολή και στη Μέση Ανατολή περνάει στα χέρια του ισλαμισμού, που δεν βρίσκει κάτι γοητευτικό ούτε στις τέχνες της Δύσης.
Σε αυτή την κατάσταση περίπου βρισκόμαστε και η αναζήτηση βιαστικών και πιεστικών συνθηκών ώσμωσης και ευμάρειας δεν συνδέονται με την αναζήτηση πολιτισμικής σύνθεσης και οικονομικής συνεργασίας. Μήπως βασίζονται σε στενή εξάρτηση της Δύσης από ιδιοτελείς αντιδυτικές δυνάμεις, όπως η Ρωσία και η Τουρκία;
*Ο κ. Τάσος Σακελλαρόπουλος είναι ιστορικός, υπεύθυνος του Ιστορικού Αρχείου του Μουσείου Μπενάκη.
