Κάτι που χάθηκε μαζί με το Brexit, αλλά δεν έγινε ποτέ πραγματικά «είδηση», ήταν το προνόμιο των σπουδαίων πανεπιστημίων που έως τότε βρίσκονταν εντός Ευρωπαϊκής Ενωσης. Cambridge, Oxford, LSE, UCL –τα καλύτερα πανεπιστήμια της ηπείρου– βρίσκονται πλέον «εκτός των τειχών». Αντ’ αυτών, η Ε.Ε. είχε να επιδείξει τα «δικά της» πανεπιστημιακά ιδρύματα· αυτά που δημιουργήθηκαν μέσα στη μακρά μεταπολεμική πορεία της ευρωπαϊκής ολοκλήρωσης, με ρητό σκοπό να υπηρετήσουν το ίδιο το ευρωπαϊκό εγχείρημα. Δύο από αυτά είναι το Κολέγιο της Ευρώπης στην Μπριζ και το Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο (EUI) στη Φλωρεντία. Και τα δύο, μέσα από τις πρόσφατες περιπέτειές τους, αναδεικνύουν τις ενδογενείς προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ε.Ε., καθώς και το τίμημα της «μιας, καθολικής και κατακόρυφης» χρηματοδότησης.
Τα δύο ιδρύματα είναι διαφορετικά, αλλά με έναν τρόπο αλληλοσυμπληρώνονται. Το Κολέγιο της Ευρώπης προσφέρει μονοετή μεταπτυχιακά προγράμματα σε θέματα ευρωπαϊκών σπουδών – κυρίως πολιτικής επιστήμης και δικαίου. Το EUI προσφέρει αποκλειστικά διδακτορικά προγράμματα στους κλάδους που θεωρήθηκαν εξαρχής πυλώνες του ευρωπαϊκού σχεδίου: πολιτική επιστήμη, κοινωνιολογία, νομική, ιστορία και οικονομικά. Η χρηματοδότησή τους συνδέεται άμεσα με την Ευρωπαϊκή Επιτροπή και τα κράτη-μέλη· και παρά την εξαιρετική διεθνή φήμη που έχουν χτίσει, η μοίρα τους εξακολουθεί να είναι στενά δεμένη με τη μοίρα και τις εσωτερικές διεργασίες της ίδιας της Ε.Ε.
Και εδώ αρχίζουν τα προβλήματα. Οι πρόσφατες αποκαλύψεις για υψηλόβαθμο πολιτικό στέλεχος της Ενωσης, της Φεντερίκα Μογκερίνι, που κατηγορείται για κατάχρηση εξουσίας και αξιοποίηση του διπλού ρόλου της –ως κορυφαίας Ευρωπαίας διπλωμάτη και ταυτόχρονα πρυτάνεως του Κολεγίου της Ευρώπης– ώστε να εξασφαλίσει την ανάθεση του προγράμματος της Διπλωματικής Ακαδημίας από την Ευρωπαϊκή Υπηρεσία Εξωτερικής Δράσης στο Κολέγιο, αποτελούν πλήγμα στο κύρος της Ενωσης. Και μάλιστα σε μια ιδιαίτερα κρίσιμη στιγμή, όταν η Ευρώπη προσπαθεί να παίξει ρόλο στις γεωπολιτικές ισορροπίες –ειδικά στο Ουκρανικό– και συχνά βρίσκεται να ακροβατεί ανάμεσα σε Τραμπ και Πούτιν.
Ωστόσο, η υπόθεση αυτή επαναφέρει στη μνήμη μια παλαιότερη, ανάλογη ιστορία στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο. Πριν από περίπου δεκαπέντε χρόνια, και πάλι με το σκεπτικό ότι ένας πρόεδρος «εντός του συστήματος» θα εξασφάλιζε καλύτερη πρόσβαση στα κέντρα λήψης αποφάσεων, το Ινστιτούτο επέλεξε για τη θέση, αντί ενός εξέχοντος (Ελληνα) ιστορικού, έναν μη ακαδημαϊκό, προερχόμενο από τους ευρωπαϊκούς θεσμούς: τον Ζοζέπ Μπορέλ. Και τότε προέκυψαν σοβαρά προβλήματα. Ο Μπορέλ αναγκάστηκε να παραιτηθεί όταν αποκαλύφθηκε ότι δεν είχε δηλώσει την παράλληλη, υψηλά αμειβόμενη συμμετοχή του στο διοικητικό συμβούλιο της ισπανικής ενεργειακής εταιρείας Abengoa – μια προφανής σύγκρουση συμφερόντων, ιδίως για έναν επικεφαλής ιδρύματος που δραστηριοποιείται σε ζητήματα ενέργειας και κλιματικής πολιτικής. Η υπόθεση αυτή έπληξε τότε την αξιοπιστία του Ινστιτούτου, όπως ακριβώς σήμερα η υπόθεση Μογκερίνι πλήττει το Κολέγιο της Ευρώπης.
Το Κολέγιο της Ευρώπης και το Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο μέσα από τις πρόσφατες περιπέτειές τους αναδεικνύουν τις ενδογενείς προκλήσεις που αντιμετωπίζει η Ε.Ε.
Και κάπου εδώ προκύπτει ένα κρίσιμο ζήτημα. Είναι αλήθεια πως τα ευρωπαϊκά πανεπιστήμια δεν λειτουργούν μέσα σε ένα κλασικό εθνικό πλαίσιο χρηματοδότησης: χρηματοδοτούνται από πολυεθνικούς φορείς, οι οποίοι με τη σειρά τους εξαρτώνται από εθνικούς προϋπολογισμούς. Αυτό δημιουργεί αναπόφευκτα την ερώτηση: Γιατί να πληρώνουν τα κράτη-μέλη για ένα πανεπιστήμιο στο οποίο οι δικοί τους φορολογούμενοι έχουν μόνο μερική και όχι σταθερή συμμετοχή; Εδώ ακριβώς προκύπτει η ανάγκη για ένα συνολικότερο αφήγημα – ένα αφήγημα που να εξηγεί με καθαρό τρόπο τον ρόλο και τη σημασία αυτών των ιδρυμάτων στην ευρωπαϊκή αρχιτεκτονική.
Διότι, πράγματι, αυτά τα ιδρύματα δεν είναι απλώς «άλλα» πανεπιστήμια. Είναι θεσμοί σχεδιασμένοι για να μειώνουν περιφερειακές ανισότητες και να διαχέουν αριστεία στην ευρωπαϊκή περιφέρεια· όχι οργανισμοί που πρέπει να κάνουν λόμπινγκ για χρηματοδότηση σαν ακόμη ένα think tank ή μια ομάδα πίεσης. Η αποστολή τους είναι να παράγουν γνώση, να καλλιεργούν δημοκρατικούς θεσμούς και να ανοίγουν δρόμους κοινωνικής κινητικότητας – όχι να εξαρτώνται από πολιτικές ισορροπίες και προσωπικές σχέσεις στις Βρυξέλλες.
Αν η Ευρώπη θέλει πράγματι να πρωταγωνιστήσει στο διεθνές σκηνικό, οφείλει να στηρίξει τα πανεπιστήμιά της ως πανεπιστήμια – όχι ως παραρτήματα της πολιτικής γραφειοκρατίας της.
*O κ. Ηλίας Ντίνας είναι καθηγητής Πολιτικής Επιστήμης και κάτοχος της ελβετικής έδρας στο Ευρωπαϊκό Πανεπιστημιακό Ινστιτούτο της Φλωρεντίας.
