Διατρέχαμε την προηγούμενη εβδομάδα το βιβλίο «Εθνικός Διχασμός. Οι επιπτώσεις στους θεσμούς και στην πολιτική κουλτούρα» (εκδ. Πατάκη) του ιστορικού Ευάνθη Χατζηβασιλείου. Θυμίζουμε ότι πρόκειται για πόνημα όχι αυστηρά ιστοριογραφικό αλλά σχολιαστικό και στοχαστικό πάνω στα αποτυπώματα που άφησε ο Εθνικός Διχασμός στη χώρα.
Στο πλαίσιο αυτό, είχαμε μείνει στις διάφορες εκφάνσεις των λεγόμενων επιβιώσεων του κομβικού για τη νεότερη ιστορία της χώρας γεγονότος, η αρχή του οποίου τοποθετείται το 1915, με τη σφοδρή διαμάχη Βενιζέλου και βασιλιά Κωνσταντίνου.
Ο συγγραφέας ρίχνει τον μεγεθυντικό φακό του σε σημαντικά συμβάντα και πρόσωπα της πολιτικής ζωής, από τη δεκαετία του ’50 και μετά. Οπως γράφει ο Χαζηβασιλείου, «οι μνήμες και τα βιώματα του Διχασμού χρησιμοποιήθηκαν ως πολιτικά εργαλεία, δηλαδή ως στοιχεία της τρέχουσας πολιτικής πραγματικότητας, ακόμη και χρόνια μετά τη λήξη του, όποτε και εάν την τοποθετήσουμε αυτή».
Η πρώτη στάση του ιστορικού είναι στη βαρύνουσα μορφή του συγγραφέα Γιώργου Θεοτοκά. «Λαμπρός πολιτικός διανοητής», γράφει ο Χατζηβασιλείου, «πραγματικά ο πρώτος που είχε καλέσει για μια ουσιαστική υπέρβαση του Εθνικού Διχασμού ήδη από τη δεκαετία του 1930».
Ο Θεοτοκάς κατέρχεται ως υποψήφιος βουλευτής στις εκλογές του 1956, με τη Δημοκρατική Ενωση του Γεωργίου Παπανδρέου, ενάντια στην Εθνική Ριζοσπαστική Ενωση του Κωνσταντίνου Καραμανλή.
«Τότε», γράφει ο Χατζηβασιλείου, «στην αρθρογραφία του [ο Θεοτοκάς] έφερε στο προσκήνιο με έντονο τρόπο τις μνήμες του Διχασμού», μιλώντας για «παλαιό αμαρτωλό Αντιβενιζελισμό», ενώ ονοματίζει τους Καραμανλή, Θεοτόκη και Ράλλη ως εκπροσώπους του «αιωνίου και ευκλεούς Αντιβενιζελισμού».
Για τον Χατζηβασιλείου, «το πιο εντυπωσιακό είναι η εμμονή στα περί “αντιβενιζελισμού” και η αναφορά δύο προσώπων, μαζί με τον Καραμανλή, συγγενείς των οποίων είχαν εκτελεστεί (στην πράξη είχαν δολοφονηθεί δικαστικά – σ.σ. αλλά σε αυτή την πτυχή ο ιστορικός θα αφιερώσει ξεχωριστό κεφάλαιο με το οποίο θα ασχοληθούμε τις προσεχείς ημέρες σε αυτήν τη στήλη) στη Δίκη των Εξ. Αυτή η ένταση είναι στοιχείο εντελώς απρόσμενο για τον κορυφαίο διανοούμενο».
Αν η περίπτωση Θεοτοκά ξενίζει τον ιστορικό δεν είναι επειδή αποτελούσε μεμονωμένη περίπτωση· το αντίθετο. Αυτό που δείχνει να τον εντυπωσιάζει είναι η «τοξικότητα», όπως θα λέγαμε σήμερα, στον λόγο ενός νηφάλιου, φιλελεύθερου διανοούμενου. Αλλά μάλλον, η ενασχόληση με την πολιτική βάζει ακόμα και τα πιο διαυγή πνεύματα σε ένα συγκεκριμένο ρόλο. Η ουσία όμως εδώ είναι ότι, με διάφορους τρόπους, ο Εθνικός Διχασμός επηρέαζε την πολιτική ζωή της χώρας δεκαετίες μετά την «επο-χή του». Η συνέχεια αύριο.
