Εγραψα στο προηγούμενο άρθρο μου («Κ», 23/11/2025), παραπέμποντας στον Βρετανό φιλόσοφο Ρ. Τζ. Κόλινγκγουντ, ότι ο καλλιτέχνης είναι ένα είδος προφήτη. Με τα λόγια του Κόλινγκγουντ: «[ο καλλιτέχνης] προφητεύει όχι με την έννοια ότι προλέγει όσα πρόκειται να συμβούν, αλλά με την έννοια ότι λέει στο κοινό του, με κίνδυνο να το δυσαρεστήσει, τα μυστικά της καρδιάς τους». Ο Διονύσης Σαββόπουλος ενσάρκωσε υποδειγματικά αυτό τον ρόλο, ιδιαίτερα στα πιο πολιτικά τραγούδια του.
Οι βιβλικοί προφήτες ασκούν κριτική: δεν προαναγγέλλουν τα μελλούμενα αλλά προειδοποιούν, ενίοτε απειλητικά, άλλες φορές τρυφερά ή σατιρικά, για τις οδυνηρές συνέπειες αν οι άνθρωποι δεν τηρήσουν τη διαθήκη που συνήψαν με τον Θεό. Κύριο μέλημά τους είναι η αποφυγή της ειδωλολατρίας – να μην υποκαθιστά η λατρεία των ειδώλων τη λατρεία του Θεού. Είδωλο είναι οτιδήποτε θεωρούμε ότι, αν το αποκτήσουμε, θα δώσει οριστικό νόημα, αξία ή ασφάλεια στη ζωή μας. Λατρεύοντας τα είδωλα θεοποιούμε τα δημιουργήματά μας και απο-θεοποιούμε τον Θεό. Οπως παρατηρεί ο φιλόσοφος-θεολόγος Κρίστοφερ Γουάτκιν, γινόμαστε κτήμα των αποκτημάτων μας.
Παρομοίως με τον βιβλικό προφήτη, ο κοσμικός καλλιτέχνης ασκεί πολιτισμική κριτική όχι στο όνομα του Θεού, αλλά της αυτογνωσίας. Με τα εκφραστικά μέσα του, συμβάλλει στο να γνωρίσει η κοινότητα καλύτερα τον εαυτό της – να καταστεί πιο αυθεντική, πιο στοχαστική, πιο αυτόνομη. Το σαββοπουλικό έργο είναι σαφώς προφητικό.
Συνυφαίνοντας το υπαρξιακό με το πολιτικό, ο Σαββόπουλος ασκεί κριτική στα εκάστοτε κρατούντα «είδωλα». Πριν και στη διάρκεια της δικτατορίας παρωδεί και στηλιτεύει τον κούφιο συντηρητισμό και τις αυταρχικές παραφυάδες του. Στην πρώιμη Μεταπολίτευση ειρωνεύεται την ηρωοποιημένη Αριστερά, η οποία, αν και υπέρ του «μετασχηματισμού», μουχλιάζει «στων μανιφέστων τις κλεισούρες». Στα χρόνια του παπανδρεϊκού «σοσιαλισμού» ψέγει τον νέο αμοραλισμό και τα παρεπόμενά του. Οταν η χώρα ενθουσιωδώς στρέφεται στη Δύση, τραγουδά «χαίρε Ελληνίς Ανατολή». Στον στενών οριζόντων απογοητευτικό ελλαδισμό αντιτείνει τον δημιουργικό απανταχού ελληνισμό.
Ο Σαββόπουλος αναδεικνύει αυτό που, κάθε φορά, περιθωριοποιείται, φωτίζοντας τις κρυφές γωνίες του συλλογικού υποσυνειδήτου μας. Συντονισμένος με το εκάστοτε πνεύμα της εποχής, αποσυντονίζει τις βεβαιότητές μας. Στα χρόνια του στενόμυαλου συντηρητισμού είναι σημαντικό να υπερασπίζεσαι φιλ-ελεύθερες προοδευτικές αξίες για να ανανεώνεται η κοινότητα. Στην εποχή του κατεστημένου προοδευτισμού, είναι καλό να μην ξεχνάς τις κλασικές αξίες που συντηρούν την κοινότητα (νομιμοφροσύνη, υπευθυνότητα, αρετή, μέτρο). Δεν πετούσε τίποτε γιατί ήξερε ότι όλα είναι σημαντικά: και το άτομο και η παράδοση· και η ελευθερία και η συμμόρφωση· και η Δύση και η Ανατολή. Η ενοποίησή τους είναι επίτευγμα.
Δεν πετούσε τίποτε γιατί ήξερε ότι όλα είναι σημαντικά: και το άτομο και η παράδοση· και η ελευθερία και η συμμόρφωση· και η Δύση και η Ανατολή. Η ενοποίησή τους είναι επίτευγμα.
Ο Σαββόπουλος ήταν ολικός τραγουδοποιός: έγραφε ποιητικούς στίχους, συνέθετε τη μουσική και τραγουδούσε τα τραγούδια του. Οπως ανέφερε στην τελετή αναγόρευσής του σε επίτιμο διδάκτορα στο ΑΠΘ (24/11/2017), «γράφω στίχους και μουσική σχεδόν ταυτόχρονα». Στην ίδια ομιλία μάς άφησε να ρίξουμε μια ματιά στη διαδικασία της τέχνης του. Ο στιχουργός μετουσιώνει σε λόγο αυτό που ο μουσικός έχει διαισθανθεί. Η διάκριση αυτή είναι σημαντική. Για να συλλάβει το αόρατο, το άρρητο και το ακατάληπτο της ανθρώπινης συνθήκης, ο καλλιτέχνης πρέπει αφενός να χαλαρώσει τους λογοκρατικούς περιορισμούς, για να αφήσει χώρο στη διαίσθηση, αφετέρου να επαναφέρει τον λόγο για να μορφοποιήσει τις διαισθητικές του ενοράσεις.
Η έλλειψη γνώσης ξένων γλωσσών, λ.χ., δεν τον απέτρεπε να απολαμβάνει ξένα τραγούδια στη νεότητά του. «Καθώς δεν καταλάβαινα τη γλώσσα, η φωνή και η μελωδία μού φαίνονταν ακόμα πιο μαγικές, όπως τότε στη βρεφική μου ηλικία, που μου μιλούσε η μαμά κι ενώ δεν καταλάβαινα τι μου έλεγε, ένιωθα την αγάπη της. Ακούγοντας το γοητευτικό τραγούδι της άγνωστης γλώσσας στο ραδιόφωνο, αίρονταν οι επιφυλάξεις της λογικής κι αυτό που άκουγα μου φαινόταν σαν μουσική από ένα άλλο άστρο» (ό.π.). Ο καλλιτέχνης πρώτα (δι)αισθάνεται, μετά σκέπτεται. Πρόκειται για υπόμνηση με ευρύτερη σημασία, στο μέτρο που κάθε πρακτική δραστηριότητα εμπεριέχει τη διαισθητική κατανόηση.
Η μαγευτική θεώρηση του κόσμου αποτελεί σταθερό στοιχείο της σαββοπουλικής προοπτικής. Ακούει ήχους, βλέπει εικόνες και κάνει συνάψεις, εν ολίγοις φαντάζεται όσα η κοινότοπη προσέγγιση προσπερνά ή αποστρέφεται. Ο ποιητής νοηματοδοτεί εικονοκλαστικά την υπερχειλίζουσα με νόημα πραγματικότητα, απο-καλύπτοντας αθέατες όψεις της. Η «άλλη Αριστερά» «[βλέπει] τον κόσμο σαν έργο τέχνης», όχι ως αντικείμενο κυριαρχίας. Η άσκηση της εξουσίας, ιδιαίτερα αν ο εξουσιαστής ελαύνεται από ανθρωπιστικά ιδεώδη, εμπεριέχει την τραγωδία («Ημασταν πάντοτε της ήττας που νικάει την εξουσία / και ξαφνικά μας παρεδόθη αληθινά, τι τραγωδία»). Το ακατάληπτο γίνεται κατανοητό όταν διευρυνθεί ο ερμηνευτικός ορίζοντας του παρατηρητή («μέσα απ’ της βιτρίνας τα θρύψαλα ακούω την ψυχή σου»). Οταν με ενσυναίσθηση ανασυγκροτείται η ζωή του δολοφόνου Νίκου Κοεμτζή, αναδεικνύεται όχι ένα «αιμοβόρο κτήνος», όπως θέλει η θεσμική τάξη, αλλά η υπαρξιακή «απόγνωση [που] άνοιξε λαγούμι».
Ο πυρήνας της καλλιτεχνικής δημιουργίας του Σαββόπουλου ήταν υπερβατικός. «Σε ό,τι έκανα στη ζωή μου ένιωθα πάντοτε το άγγιγμα του Θεού», είχε πει κάποτε. Προσέλαβε τον κόσμο σαν μοναδικό δώρο-έργο τέχνης και μας δώρισε την προφητικά ζωογόνο τέχνη του. Ενα απλό ευχαριστώ είναι λίγο.
*Ο κ. Χαρίδημος κ. Τσούκας (www.htsoukas.com) είναι καθηγητής στα Πανεπιστήμια Κύπρου και Warwick.
