Η στρατιωτική θητεία είναι αναμφίβολα ένα αναπόσπαστο κομμάτι της ζωής κάθε Ελληνα άρρενα πολίτη. Ομως, για τους Ελληνες του εξωτερικού αποτελεί εμπόδιο στην επιστροφή τους στη χώρα και γραφειοκρατικό πρόβλημα.
Η δεκαετής οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας οδήγησε σε μία από τις μεγαλύτερες εκροές ανθρώπινου δυναμικού στην ιστορία της σύγχρονης Ελλάδας. Πάνω από 500.000 Ελληνες, κυρίως νέοι, εγκατέλειψαν τη χώρα για να αναζητήσουν ευκαιρίες στο εξωτερικό. Σήμερα, η Ελλάδα επιχειρεί να αντιστρέψει αυτό το φαινόμενο –το λεγόμενο brain drain– προσελκύοντας πίσω ταλέντα, επιστήμονες και επαγγελματίες που απέκτησαν εμπειρία και γνώσεις σε προηγμένες αγορές του εξωτερικού.
Ομως, για πολλούς Ελληνες του εξωτερικού, η στρατιωτική θητεία παραμένει ένα εμπόδιο στην επιστροφή τους – και αυτό όχι μόνο για άντρες, αλλά και για τις συντρόφους και τα παιδιά τους, καθώς εάν ένα άτομο της οικογένειας δεν μπορεί να επιστρέψει, τότε μένει ολόκληρη η οικογένεια στο εξωτερικό.
Σήμερα, όσοι Ελληνες έχουν ζήσει 7 ή 11 συννεχόμενα χρόνια στο εξωτερικό μπορούν να αναγνωριστούν ως μόνιμοι κάτοικοι εξωτερικού. Αυτή η κατηγορία απαλλαγής τούς επιτρέπει να μην υπηρετήσουν ποτέ, όσο ζουν στο εξωτερικό. Σε περίπτωση επιστροφής στην Ελλάδα, η υποχρέωση υπηρεσίας επαναφέρεται. Υπάρχει όμως μια εξαίρεση – από τα 33 και ύστερα, μπορούν να εξαγοράσουν τη θητεία τους με κόστος περίπου 8.000 ευρώ και να ολοκληρώσουν μόνο τη βασική εκπαίδευση 20 ημερών. Εάν επιστρέψουν μετά τα 45, δεν υπάρχει καμία υπο-χρέωση υπηρεσίας.
Με αυτόν τον τρόπο, πολλοί από τους άρρενες του εξωτερικού στην πραγματικότητα δεν υπηρετούν ποτέ την πατρίδα τους. Και αυτό δεν είναι ένδειξη συνειδητής αποφυγής, αλλά επίπτωση του τωρινού πλαισίου υπηρεσίας. Ενας Ελληνας που έχει ζήσει 15 χρόνια στο εξωτερικό –ή που έχει γεννηθεί και μεγαλώσει στο εξωτερικό– δεν έχει την ίδια προστασία όπως στην Ελλάδα, στο επαγγελματικό και μεταναστευτικό επίπεδο, για να μπορέσει να επιστρέψει για 12 μήνες και να υπηρετήσει. Δεν μπορεί, δηλαδή, να πάρει άδεια από τη δουλειά του για να υπηρετήσει· και αν το κάνει, μπορεί να χάσει τη βίζα του στη χώρα όπου κατοικεί.
Επίσης, η δυνατότητα εξαγοράς δημιουργεί ένα σύστημα όπου μόνο οι πιο εύποροι μπορούν να επιστρέφουν στην πατρίδα. Το πρόστιμο (σήμερα 8.000 ευρώ, αλλά το ΥΠΕΘΑ έχει προτείνει αύξηση στις 15.000 ευρώ) εμποδίζει ακόμη περισσότερο την επιστροφή Ελλήνων του εξωτερικού, καθώς είναι οικονομικώς εφικτό μόνο για τους πλουσιότερους Ελληνες να επιστρέψουν. Συνεπώς, οι Ελληνες που ζουν στο εξωτερικό έχουν σήμερα τρεις επιλογές:
1. Να παραιτηθούν από τη δουλειά τους και να υπηρετήσουν 12 μήνες χωρίς εισόδημα.
2. Να πληρώσουν ένα ποσό που τους είναι οικονομικώς αδύνατον.
3. Να μην επιστρέψουν στην Ελλάδα.
Η πρόταση για τη Θητεία Διασποράς του Deon Policy Institute φιλοδοξεί να λύσει ακριβώς αυτό το δίλημμα. Πρόκειται για μια εναλλακτική μορφή υπηρεσίας, η οποία θα επιτρέπει στους μόνιμους κατοίκους εξωτερικού να εκπληρώνουν την υποχρέωσή τους προς το κράτος και προς τους συμπατριώτες τους από τη μόνιμη χώρα κατοικίας τους.
Η ιδέα βασίζεται σε επιτυχημένα παραδείγματα άλλων χωρών. Στην Αυστρία, το πρόγραμμα Zivildienst δίνει τη δυνατότητα σε χιλιάδες νέους να υπηρετούν για εννέα μήνες σε νοσοκομεία, σχολεία ή υπηρεσίες πρώτης ανάγκης, αντί για στρατιωτική θητεία. Στην Ταϊβάν, η εναλλακτική θητεία εφαρμόζεται όχι μόνο σε κοινωνικούς φορείς, αλλά και σε τεχνολογικές εταιρείες, ερευνητικά κέντρα, ακόμη και σε αποστολές του εξωτερικού – ενισχύοντας έτσι και την καινοτομία και τη διεθνή παρουσία της χώρας.
Μια πρόταση για εξ αποστάσεως συνεργασία με δημόσιους φορείς, όπως ψηφιακή διακυβέρνηση, εκπαίδευση ή δημόσια υγεία, για υψηλής εξειδίκευσης υπηρεσία σε κυβερνοασφάλεια, αμυντική τεχνολογία και έρευνα ή ένταξη σε πρεσβείες και προξενεία.
Με βάση αυτή τη λογική, η πρότασή μας για Κοινωνική Θητεία Διασποράς προβλέπει ότι οι Ελληνες του εξωτερικού που πληρούν τα σημερινά κριτήρια απαλλαγής (7 ή 11 χρόνια διαμονής ή εργασίας στο εξωτερικό) θα μπορούν να επιλέξουν να υπηρετήσουν εναλλακτική θητεία, αντί της στρατιωτικής. Η υπηρεσία αυτή μπορεί να λάβει διάφορες μορφές:
1. Συμμετοχή σε προξενεία και πρεσβείες, όπου οι ανάγκες προσωπικού είναι μεγάλες και χρόνιες.
2. Εξ αποστάσεως συνεργασία με δημόσιους φορείς, για παράδειγμα στην ψηφιακή διακυβέρνηση, στην εκπαίδευση ή στη δημόσια υγεία.
3. Υψηλής εξειδίκευσης υπηρεσία σε τομείς όπως η κυβερνοασφάλεια, η αμυντική τεχνολογία και η έρευνα.
Μαζί με την υπηρεσία τους, οι στρατευόμενοι θα είναι υποχρεωμένοι να ολοκληρώσουν και τη βασική εκπαίδευση. Η συμμετοχή τους στη Θητεία Διασποράς θα εγκρίνεται από το υπουργείο Αμυνας και θα ακολουθούνται από έναν υπεύθυνο έργου.
Αυτή η πρόταση θα έκανε την Ελλάδα πρωτοποριακή σε στρατιωτικά θέματα, εκμεταλλευόμενη τις εμπειρίες, γνώσεις και σπουδές των Ελλήνων του εξωτερικού για να δυναμώσουν οι δημόσιες υπηρεσίες και η εθνική ασφάλεια. Θα προσέφερε έναν τρόπο για εκατοντάδες χιλιάδες Ελληνες να υπηρετήσουν τη χώρα τους και θα άνοιγε τον δρόμο για τη μελλοντική επιστροφή τους. Η αντιστροφή του brain drain δεν μπορεί να επιτευχθεί με ένα μαγικό ραβδί, ούτε με μία απλή μεταρρύθμιση. Η κυβέρνηση έχει προχωρήσει με πολλές μεταρρυθμίσεις με σκοπό τη διευκόλυνση επιστροφής όσων Ελλήνων αναγκάστηκαν να φύγουν λόγω της κρίσης. Το μεγαλύτερο εμπόδιο που παραμένει είναι η υπηρεσία στον στρατό. Υιοθετώντας αυτή την πρόταση, η κυβέρνηση μπορεί να να άρει ένα από τα μεγαλύτερα εμπόδια επαναπατρισμού, χωρίς να υπονομεύσει τον θεσμό της θητείας.
Αντιθέτως, τον ενισχύει ουσιαστικά, διότι δίνει τη δυνατότητα σε ανθρώπους που ζουν, εργάζονται και διακρίνονται στο εξωτερικό να αξιοποιήσουν τις δεξιότητές τους για το καλό της χώρας – όχι με τρόπο τυπικό, αλλά με πραγματική προστιθέμενη αξία. Η Κοινωνική Θητεία Διασποράς μετασχηματίζει την υποχρέωση των πολιτών προς την πατρίδα τους έτσι ώστε να είναι εφαρμόσιμη, δίκαιη και ωφέλιμη για όλους. Βοηθάει να μπει ένα τέλος στις αιώνιες απαλλαγές και εγγυάται πως όλοι οι Ελληνες –εντός και εκτός Ελλάδος– θα έχουν την υποχρέωση να υπηρετήσουν τη χώρα τους.
*Ο κ. Αριστοτέλης Βώσσος σπούδασε φιλοσοφία στο Πανεπιστήμιο Columbia και πολιτικές επιστήμες στο Ινστιτούτο Πολιτικών Σπουδών του Παρισιού (Sciences Po). Εκανε το μεταπτυχιακό του στη Σχολή Διεθνών Σχέσεων του Columbia. Κατοικεί στη Νέα Υόρκη και είναι συνεργάτης του Deon Policy Institute.
*Η κ. Αφροδίτη Ξύδη είναι μηχανικός περιβάλλοντος και εκτελεστική διευθύντρια του Deon Policy Institute. Εχει σπουδάσει στο Πανεπιστήμιο Johns Hopkins, έχει κάνει μεταπτυχιακό στο MIT και ΜΒΑ στο Harvard Business School. Δούλεψε πέντε χρόνια στη Μέση Ανατολή ως σύμβουλος επιχειρήσεων.
