Ως τώρα θα έχετε, ασφαλώς, διαβάσει απόψεις και κριτικές, εκτενή αποσπάσματα, αφιερώματα ολόκληρα, πολλά λόγια και κουβέντες από αρμοδιότερους να κρίνουν το περιεχόμενο του βιβλίου “Ιθάκη” του πρώην πρωθυπουργού Αλέξη Τσίπρα, που κυκλοφόρησε την περασμένη εβδομάδα από τις εκδόσεις Gutenberg. Εδώ όμως θα ήθελα να κουβεντιάσουμε κάτι άλλο, που με ενδιαφέρει περισσότερο, και που φρονώ ότι δεν έχει υπογραμμιστεί στο δημόσιο διάλογο με την ένταση που του αξίζει.
Έγραψε βιβλίο.
Όχι ποστ στο Facebook. Όχι Instagram Reel. Όχι βιντεάκι στο YouTube, πόντκαστ ή TikTok. Βιβλίο. Χάρτινο, έκτασης εφτακοσίων είκοσι σελίδων. Ένα αντικείμενο το οποίο διατίθεται σε βιβλιοπωλεία. Την ώρα που άλλοι προσπαθούν να επιστρέψουν στο πολιτικό προσκήνιο και να πρωταγωνιστήσουν στο δημόσιο διάλογο απαγέλλοντας ομιλίες σε παρουσιάσεις βιβλίων άλλων, ο κ. Τσίπρας κάθισε και έγραψε ένα δικό του βιβλίο. Και μάλιστα, κρίνοντας από τα αποσπάσματα, μάλλον το έγραψε και μόνος του. Αυτό κατά τη γνώμη μου είναι πολύ σημαντικό, και αξίζει να το επισημάνουμε ως μια ωφέλιμη, υγιή και πιθανόν και επιδραστική παρέμβαση στα πράγματα. Όχι στα πολιτικά πράγματα. Στα πολύ σημαντικότερα κοινωνικά πράγματα.
Γιατί υπάρχει πρόβλημα. Δεν ξέρω αν το γνωρίζετε, αλλά στα περισσότερα μέρη του αναπτυγμένου κόσμου οι άνθρωποι διαβάζουν λιγότερα βιβλία από ό,τι στο παρελθόν.
Τα μισά ελληνικά νοικοκυριά σήμερα έχουν λιγότερα από 60 βιβλία κάθε είδους στο σπίτι τους, και 1 στους 3 Έλληνες παραδέχονται ότι διαβάζουν μηδέν βιβλία το χρόνο. Και σύμφωνα και με τα στοιχεία των πωλήσεων, μάλλον το πραγματικό ποσοστό θα πρέπει να είναι αρκετά μεγαλύτερο. Οι Έλληνες και οι Ελληνίδες, παράλληλα, δαπανούν περίπου δύο ώρες την ημέρα κατά μέσο όρο στα σόσιαλ μίντια -οι νέοι πολύ περισσότερες (το 44% των νέων ηλικίας 16-25 δήλωσαν σε έρευνα ότι περνούν 3 ώρες και πάνω κάθε μέρα μόνο στο TikTok). Αλλά το κύριο αίτιο που αναφέρουν στις έρευνες για το γιατί δεν διαβάζουν βιβλία είναι η “έλλειψη χρόνου”.
Το μεγαλύτερο πρόβλημα, είναι, βέβαια, στις μικρότερες ηλικίες. Το 2012 το ποσοστό των παιδιών που διάβαζαν βιβλία για ψυχαγωγία (όχι για το σχολείο) κάθε μέρα ή σχεδόν κάθε μέρα στις ΗΠΑ ήταν 27%. Το αντίστοιχο ποσοστό το 2025: 14%. Το αντίστοιχο ποσοστό στο Ηνωμένο Βασίλειο το 2005 ήταν 38,7%. Σήμερα: 18,7%. Το ποσοστό των παιδιών που δήλωναν ότι απολαμβάνουν “πολύ” ή “πάρα πολύ” το διάβασμα το 2005 στο Ηνωμένο Βασίλειο ήταν 51,4%. Το αντίστοιχο ποσοστό σήμερα: 32,7%.
Αλλά δεν είναι μόνο τα παιδιά. Τα κινητά και τα σόσιαλ μίντια έχουν διαβρώσει την ικανότητα όλων μας να διαβάζουμε μεγάλα κείμενα, αλλά ακόμα και να συγκεντρωνόμαστε σε ένα πράγμα για πολλή ώρα. Σύμφωνα με μια άλλη έρευνα, ο χρόνος που μπορούσε να συγκεντρωθεί ένας ενήλικας σε κάτι που προβάλλεται σε μια οθόνη χωρίς διακοπή το 2005 ήταν κατά μέσο όρο 150 δευτερόλεπτα. Το 2012 ο χρόνος είχε ήδη πέσει στο μισό, στα 75 δευτερόλεπτα. Και το 2021, ήταν στα 46 δευτερόλεπτα.
Αλλά, θα πει κάποιος, τι πειράζει; Γιατί είναι πιο σημαντικό να διαβάζουμε βιβλία από το να βλέπουμε βιντεάκια στο TikTok; Εσείς, που αυτή τη στιγμή διαβάζετε μια εφημερίδα, πιθανότατα ξέρετε την απάντηση. Η ανάγνωση μεγάλων γραπτών κειμένων για πολλή ώρα συνεχόμενα βοηθά στην ικανότητα του εγκεφάλου να συγκεντρώνεται και να επεξεργάζεται πληροφορίες και περίπλοκα νοήματα, στην εκγύμναση της μνήμης, στον εμπλουτισμό του λεξιλογίου, στην πυροδότηση συνειρμών και την ανάπτυξη συνδιαστικής σκέψης. Βοηθά επίσης στην ανάπτυξη εργαλείων για την καλύτερη λεκτική επικοινωνία, στην ανάπτυξη των διανοητικών ικανοτήτων του ατόμου, στην απόκτηση και κατακράτηση γνώσεων, στην πυροδότηση της δημιουργικότητας και στην ικανότητα συγγραφής κειμένων. Είναι σαν υπερδύναμη. Στην εποχή μας, αιχμάλωτοι στους αλγόριθμους των οθονών, με αντάλλαγμα τις γρήγορες, πρόσκαιρες εκκρίσεις ντοπαμίνης, τη θυσιάζουμε.
Βεβαίως, από μόνη της η κυκλοφορία ενός ακόμα βιβλίου δεν είναι λύση ή αντίδοτο. Στην Ελλάδα σήμερα κυκλοφορούν 329.000 τίτλοι βιβλίων (από 168.000 συγγραφείς -ξέρατε ότι υπάρχουν τόσοι συγγραφείς ανάμεσά μας;) και κάθε χρόνο κυκλοφορούν 13.000 νέοι τίτλοι. Τι διαφορά να κάνει άλλο ένα;
Αλλά το βιβλίο του Αλέξη Τσίπρα μπορεί, ωστόσο, να έχει μια θετική συνεισφορά σε αυτό το κλίμα. Αφενός, χάρη σε όλη την προβολή και, πιθανότατα, και την εμπορική του επιτυχία (εφόσον επαληθευτεί στα βιβλίοπωλεία) μπορεί να εμπνεύσει και άλλους να γράψουν. Έχουμε έλλειψη σε βιβλία πολιτικών προσώπων; Όχι. Αλλά το να κάθονται ακόμα περισσότεροι με ηρεμία και ησυχία για να βάλουν σκέψεις στο χαρτί (αντί να τις ποστάρουν όποτε τους έρθει, ή να τις απαγγέλλουν σε όποια εκδήλωση τους καλέσουν) κακό δεν κάνει. Και, επιπλέον, η κυκλοφορία της “Ιθάκης” πυροδότησε μια συζήτηση σε ένα κοινό που, πιθανολογώ, ίσως σε κάποιο βαθμό να είχε εγκαταλείψει το σπορ της ανάγνωσης τα τελευταία χρόνια. Κάθε αφορμή για να μπαίνει κάποιος σε ένα βιβλιοπωλείο είναι ένας μικρός θρίαμβος. Και ίσως κάποιες και κάποιοι από αυτούς που έσπευσαν να αγοράσουν το βιβλίο και κάθισαν να να το διαβάσουν κιόλας, να ξανακολλήσουν με τη συνήθεια. Ίσως να διαπιστώσουν ή να ξαναθυμηθούν πως το να κάθεσαι για ώρα σε μέρος αναπαυτικό και ήσυχο παρέα με ένα αντικείμενο που δεν έχει μπαταρία, δεν σε αναγκάζει να αλλάζεις οθόνη κάθε λίγα δευτερόλεπτα και δεν σου πετάει ειδοποιήσεις κάθε τρεις και λίγο είναι ένα δώρο, ένα διάλειμμα στην ομοβροντία ψηφιακών οχλήσεων της καθημερινότητας, μια ξεκούραση, και μια γυμναστική για γωνιές του εγκεφάλου που στην εποχή μας έχουν αρχίσει να ατροφούν επικίνδυνα.
