Το ερώτημα παρέμεινε μετέωρο χθες: πότε τελειώνει ο Εθνικός Διχασμός; Ο Ευάνθης Χατζηβασιλείου ομολογεί ότι είναι ένα ερώτημα δύσκολο να απαντηθεί. Οπως γράφει στο «Εθνικός Διχασμός. Οι επιπτώσεις στους θεσμούς και στην πολιτική κουλτούρα» (εκδ. Πατάκη), «αποκλιμακώνεται σταδιακά και δύσκολα το 1943-49, και επίσης σταδιακά “σβήνει” μέσα στην οικονομική ανάπτυξη που ακολούθησε, αλλά με τα σύμβολά του να παραμένουν, τουλάχιστον για ένα μεγάλο μέρος της κοινής γνώμης, ζωντανά και δεκτικά άγριας πολιτικής και συναισθηματικής εκμετάλλευσης».
Η άποψη του ιστορικού είναι ότι ναι μεν ως πολιτικό φαινόμενο μπορεί να καταλάγιασε, όμως η «επήρειά του δεν σταματά στην περίοδο μεταξύ των δύο πολέμων». Κατά τον συγγραφέα, η νοοτροπία και τα σύμβολα του Εθνικού Διχασμού επιβίωσαν και ύστερα από αυτόν. Αυτονόητο είναι μάλλον να πούμε εδώ ότι το διχαστικό πνεύμα συχνά συνδέεται με την ελληνική κοσμοθεωρία, αν δεν ταυτίζεται κιόλας με αυτήν.
Με άλλα λόγια, είναι αυτό που έχει ειπωθεί πολλάκις, ότι ο Ελληνας κατανοεί τον εαυτό του και τον κόσμο περισσότερο μέσα από τη ρήξη και τη σύγκρουση παρά μέσα από τη συναίνεση και τη σύνθεση. Ιστορικά αυτό έχει παρατηρηθεί ήδη από τους αρχαίους χρόνους, αλλά ας μην πάμε τόσο μακριά. Εν μέσω του Αγώνα της Ανεξαρτησίας, οι Ελληνες «έστησαν» δύο εμφύλιους πολέμους – χώρια όσα έχουν συζητηθεί εδώ (και στο βιβλίο τού Ευ. Χατζηβασιλείου πρωτίστως) σχετικά με τον 20ό αιώνα, αλλά και το έντονα διχαστικό πνεύμα της εποχής της οικονομικής κρίσης (μνημόνιο-αντιμνημόνιο), στις αρχές του 21ου αιώνα.
Ισως είναι ζήτημα πολιτισμικής ανθρωπολογίας αυτή η περίπου νομοτελειακή σύνδεση ελληνικής ψυχοσύνθεσης και διχασμού, επί του παρόντος, και ανεξάρτητα από το αν ευσταθεί μια τέτοια θεωρία, όταν μιλάμε για το πώς διέβρωσε θεσμούς και την πολιτική κουλτούρα ο Εθνικός Διχασμός, που ξεκίνησε το 1915, δεν αναφερόμαστε βέβαια μονάχα στο δίπολο βενιζελικών – αντιβενιζελικών ή μοναρχικών – αντιμοναρχικών. Μέσα στις δεκαετίες που ακολούθησαν τον Εθνικό Διχασμό αυτόν καθ’ εαυτόν, το διχαστικό πνεύμα πήρε άλλες μορφές και σχήματα.
Βεβαίως, ας μην ξεχνάμε ότι το λεγόμενο πολιτειακό ζήτημα, πυρηνικό στον ίδιο τον Διχασμό ειδικά από το 1917 και μετά, επανήλθε στη συζήτηση το 1974, οπότε και έληξε πια μια και καλή (μάλλον είχε, ψυχικά μιλώντας, λήξει νωρίτερα, αλλά χρειαζόταν, έστω και συμβολικά, ένα γεγονός όπως εκείνο το δημοψήφισμα για να το τελειώσει και επισήμως).
Στο νέο του αυτό βιβλίο, ο Ευ. Χατζηβασιλείου αναπτύσσει πλήθος συλλογιστικών πάνω στις επιβιώσεις του Εθνικού Διχασμού στην πολιτική ζωή της χώρας, ορισμένες από τις οποίες θα προσπαθήσουμε να θίξουμε μέσα από τη στήλη την εβδομάδα που έρχεται.
