Η δεύτερη χρονιά του Εθνικού Διχασμού, το 1916, με βάση το χρονολόγιο του Ευάνθη Χατζηβασιλείου στο «Εθνικός Διχασμός. Οι επιπτώσεις στους θεσμούς και στην πολιτική κουλτούρα» (εκδ. Πατάκη), ξεκινάει με τον σερβικό στρατό, εκδιωγμένο από τη χώρα του να μετακινείται στην ελληνική Μακεδονία, με την παράδοση του οχυρού Ρούπελ στις γερμανοβουλγαρικές δυνάμεις, την αποστράτευση του ελληνικού στρατού ύστερα από απαίτηση των δυνάμεων της Αντάντ και τη συγκρότηση των φιλοκωνσταντινικών παραστρατιωτικών σωμάτων των Επιστράτων. Η χώρα χωρίζεται στα δύο, η Αντάντ αποκλείει τις ελληνικές ακτές και στη νότια (κωνσταντινική) Ελλάδα προκαλείται λιμός. Η χρονιά θα κλείσει με το τελετουργικό «ανάθεμα» κατά του Βενιζέλου στο Πεδίον του Αρεως.
Τα λέγαμε και χθες: οι δύο αντίπαλες παρατάξεις δεν είχαν τις χαώδεις διαφορές που είχαν οι αντίστοιχες κατά τη δεκαετία του ’40 και την περίοδο του Εμφυλίου. Παρ’ όλα αυτά, όπως γράφει ο Ε. Χατζηβασιλείου, «ο Εθνικός Διχασμός ήταν μια κατάσταση στην οποία οι αντιπαλότητες είχαν φτάσει σε τέτοιο σημείο, ώστε η κάθε πλευρά δεν αισθανόταν ασφαλής ακόμη και με την έννοια της φυσικής ακεραιότητας και της σωματικής ασφάλειας των μελών της όταν την εξουσία ασκούσε η άλλη». Επιπλέον, σε επίπεδο θεσμικό, «ο Εθνικός Διχασμός επέφερε τη διάρρηξη της πολιτικής συναίνεσης και την αναίρεση των συμφωνημένων κανόνων για τη λήψη των πολιτικών αποφάσεων, που αποτελούν τη βασική προϋπόθεση, αν όχι την ίδια την ουσία, του κοινοβουλευτισμού».
Ο συγγραφέας συγκρίνει την πόλωση εκείνης της εποχής (όπου η λέξη «πόλωση» υποβιβάζει μάλλον την ένταση και τα πάθη της περιόδου, το σημειώνει και ο ίδιος) με εκείνη μεταξύ Νέας Δημοκρατίας και ΠΑΣΟΚ κατά τη δεκαετία του ’80. Η αντιπαράθεση ήταν και τότε οξεία, με τις τεράστιες, οργανωμένες προεκλογικές λαοσυνάξεις στο Σύνταγμα (η μία πλευρά κατηγορούσε την άλλη για τα περίφημα πούλμαν με ψηφοφόρους· αμφότερες έκαναν ακριβώς τα ίδια βέβαια) και τον έντονα προσωπικό χαρακτήρα στις συγκρούσεις μεταξύ των πολιτικών αρχηγών.
Ωστόσο, «η αντιπαράθεση δεν κατέπεσε στο επίπεδο της εποχής του Εθνικού Διχασμού. Δεν αναιρέθηκαν, όπως το 1915 και μετά, οι συμφωνημένες διαδικασίες που όριζε το πολίτευμα για τη λήψη των αποφάσεων». Το ίδιο, γράφει ο Ε. Χατζηβασιλείου, μπορεί να υποστηριχθεί και για τη σφοδρή διαμάχη «μνημονιακών – αντιμνημονιακών» – αν και εδώ, θα προσθέταμε, η Ελλάδα, εξαιτίας και του μεγέθους της κρίσης, έφτασε πολύ κοντά στο να «αναπαραγάγει φαινόμενα Εθνικού Διχασμού». Αλλά, οπωσδήποτε, ήταν άλλη η Ελλάδα του 1915 και άλλη εκείνη του 2010: όταν το 1917 ο Βενιζέλος επικρατήσει, θα ακολουθήσουν απολύσεις δημοσίων υπαλλήλων και εξορία αντιβενιζελικών, καθώς και υιοθέτηση μέτρων λογοκρισίας. Το 1920 θα φτάσουμε σε απόπειρα δολοφονίας του Βενιζέλου από αντιβενιζελικούς αξιωματικούς και, βέβαια, στη δολοφονία του Ιωνα Δραγούμη στην Αθήνα από βενιζελικούς.
Η πιο δραματική συνέπεια του Εθνικού Διχασμού, φυσικά, θα είναι η απώλεια της Μικράς Ασίας. Η συνέχεια αύριο.
