Είναι δύσκολο να εξηγηθεί σε μη Ελληνες επιστήμονες τι ήταν ο Εθνικός Διχασμός, γράφει ο Ευάνθης Χατζηβασιλείου στο πρόσφατο βιβλίο του «Εθνικός Διχασμός. Οι επιπτώσεις στους θεσμούς και στην πολιτική κουλτούρα» (εκδ. Πατάκη).
Αλήθεια είναι: όποιος δεν έχει εξοικείωση με την ελληνική πολιτική Ιστορία και κουλτούρα, θα δυσκολευτεί να δώσει μιαν επαρκή περιγραφή τού τι ακριβώς ήταν ο Εθνικός Διχασμός. Ανάλογο πρόβλημα όμως αντιμετωπίζουν και οι Ελληνες. Γράφαμε χθες ότι για ορισμένους νεότερους ιστορικούς ο Εθνικός Διχασμός ήταν στο βάθος ένας εμφύλιος πόλεμος. Ο Χατζηβασιλείου απορρίπτει αυτή την ερμηνεία, ή πάντως δεν την υποδέχεται ανάλογα, δεδομένου ότι δεν είχαμε εμπόλεμες στρατιωτικές παρατάξεις – μολονότι υπήρξαν νεκροί σε συμπλοκές, δολοφονίες και εκτελέσεις.
Η Ελλάδα ξέρει τι σημαίνει εμφύλιος πόλεμος. Εκεί συγκρούστηκαν δύο παρατάξεις που διαφωνούσαν ριζικά πολιτικά, κοινωνικά και οικονομικά. Οπως επισημαίνει ο Χατζηβασιλείου, στον Διχασμό δεν υπήρξε κάτι τέτοιο. «Μετά το 1922 (όχι πριν) ανέκυψε πράγματι η αντιπαλότητα και ως προς τη μορφή του πολιτεύματος (βασιλευομένη ή αβασίλευτη δημοκρατία), αλλά και οι δύο πλευρές αποδέχονταν τις βασικές αρχές του κοινοβουλευτισμού και του πολιτικού φιλελευθερισμού».
Στέκομαι σε αυτό το «όχι πριν» (του 1922) που γράφει. Τι είχε συμβεί «πριν»; Ας δούμε –με βάση το χρονολόγιο που περιλαμβάνει το βιβλίο– πώς ξέσπασε ο Διχασμός στην πρώτη αρχική του φάση το 1915.
Εν αρχή ην η διαφωνία Βενιζέλου – Κωνσταντίνου σχετικά με τη συμμετοχή της Ελλάδας στη συμμαχική επιχείρηση στα Δαρδανέλια, στο πλαίσιο του Α΄ Παγκοσμίου Πολέμου (καταστροφική για την Αντάντ εκστρατεία που συχνά διδάσκεται στις στρατιωτικές σχολές ως παράδειγμα προς αποφυγήν σε ό,τι αφορά τη διεξαγωγή αμφίβιων επιχειρήσεων).
Ακολουθεί παραίτηση Βενιζέλου και σχηματισμός κυβέρνησης από τον μεγάλο αντίπαλό του, τον Δημήτριο Γούναρη. Ο τελευταίος θα δημοσιοποιήσει τη σκέψη του Βενιζέλου περί παραχώρησης της Καβάλας και της Δράμας στη Βουλγαρία, αποσιωπώντας ωστόσο το σκεπτικό του Βενιζέλου ότι έτσι η Ελλάδα θα διεκδικούσε περιοχές στη Μικρά Ασία. Ουσιαστικά ο Βενιζέλος κατηγορείται για προδοσία.
Στις εκλογές του Μαΐου 1915 ο Βενιζέλος κερδίζει και αναλαμβάνει εκ νέου την πρωθυπουργία. Οταν κηρύσσει γενική επιστράτευση, σαν απάντηση στην αντίστοιχη βουλγαρική, προκύπτει νέα διαφωνία με τον βασιλιά, ο οποίος επιμένει στην ουδετερότητα της χώρας.
Ακολουθεί νέα παραίτηση Βενιζέλου και κυβέρνηση Αλέξανδρου Ζαΐμη. Στις 29 Οκτωβρίου 1915 η Βουλή διαλύεται εκ νέου από τον βασιλιά έπειτα από την καταψήφιση της κυβέρνησης Ζαΐμη από τους Φιλελευθέρους. «Εάν μπορεί να τοποθετηθεί σε ένα χρονικό σημείο η έναρξη του Εθνικού Διχασμού», γράφει ο Χατζηβασιλείου, «είναι αυτό».
Κάπως έτσι, έστω και τηλεγραφικά, ξεκίνησε αυτό που ξέρουμε ως Εθνικό Διχασμό. Με τη σύγκρουση Βενιζέλου – Κωνσταντίνου πάνω στη συμμετοχή ή μη της Ελλάδας στον Α΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, στο πλευρό της Αντάντ. Η συνέχεια αύριο.
