Τα τελευταία χρόνια, σημαντικοί Ελληνες ιστορικοί, πολιτικοί επιστήμονες και συνταγματολόγοι έχουν ασχοληθεί σε βάθος με την υπόθεση του λεγόμενου Εθνικού Διχασμού, που χώρισε τη χώρα στα δύο το 1915-17, αλλά επί της ουσίας τη στιγμάτισε και για τις επόμενες δεκαετίες.
Ο Γιώργος Μαυρογορδάτος ήταν από τους πρώτους που φώτισαν τη συναρπαστική –όσο και δυσάρεστη– αυτή ιστορία, κυρίως με δύο βιβλία του: «1915: Ο Εθνικός Διχασμός» και «Μετά το 1922: Η παράταση του Διχασμού» (2015 και 2017 αντίστοιχα, από τις εκδόσεις Πατάκη αμφότερα).
Τα δύο αυτά βιβλία ακούστηκαν πολύ όταν κυκλοφόρησαν, εκατό ακριβώς χρόνια μετά τα υπό εξέταση γεγονότα, κυρίως επειδή, ίσως για πρώτη φορά, λέγονταν τα πράγματα ωμά: ο Διχασμός ήταν στην ουσία του ένας καθαρόαιμος εμφύλιος πόλεμος, έστω κι αν δεν περιελάμβανε παραταγμένες στρατιωτικές παρατάξεις και πεδία μάχης – είχε μίσος, είχε και αίμα και νεκρούς, και όχι μονάχα ανώνυμους.
Βεβαίως, ο Μαυρογορδάτος είχε κάνει την αρχή πολύ νωρίτερα με το «Εθνικός Διχασμός και μαζική οργάνωση: 1. Οι Επίστρατοι του 1916» (εκδ. Αλεξάνδρεια, 1996), δίχως να λησμονούμε και το «Μελέτες και κείμενα για την περίοδο 1909-1940 (εκδ. Α. Σάκκουλας, 1982).
Το 2019 κυκλοφόρησε από τις εκδόσεις Ψυχογιός και το «Βενιζελισμός και αντιβενιζελισμός. Στις απαρχές του Εθνικού Διχασμού, 1915-1922» του ιστορικού Σωτήρη Ριζά. Από τον ίδιο συγγραφέα, και τις εκδόσεις Καστανιώτη, κυκλοφόρησε το 2022 και «Το τέλος της Μεγάλης Ιδέας. Ο Βενιζέλος, ο αντιβενιζελισμός και η Μικρά Ασία», ενώ την ίδια χρονιά είχε κυκλοφορήσει από τις εκδόσεις Πατάκη η «Δίκη των Εξι. Ο Εθνικός Διχασμός και η κορύφωσή του. Εξιλασμός ή δικαστικός φόνος;» του Θανάση Διαμαντόπουλου.
Η πρόχειρη αυτή λίστα είναι, φυσικά, ενδεικτική και δεν σταματά εδώ. Πολύ πρόσφατα, λοιπόν, πάλι από τις εκδόσεις Πατάκη, κυκλοφόρησε το «Εθνικός Διχασμός. Οι επιπτώσεις στους θεσμούς και στην πολιτική κουλτούρα» του ιστορικού Ευάνθη Χατζηβασιλείου, τίτλο με τον οποίο η στήλη θα ασχοληθεί τις επόμενες ημέρες.
Εκει, ήδη από τις πρώτες αράδες της Εισαγωγής, διαβάζουμε ότι ο «ελληνικός 20ός αιώνας εν πολλοίς ορίσθηκε από δύο επάλληλους διχασμούς –τον Εθνικό Διχασμό μετά το 1915 και τους Εμφυλίους Πολέμους της δεκαετίας του 1940–, καθώς και από τις μεσοπρόθεσμες επιπτώσεις τους, σε βαθμό τέτοιο ώστε η περίοδος 1915-74 να έχει εύστοχα χαρακτηριστεί από τους συνταγματολόγους ως η εποχή της “κρίσης των θεσμών” (σ.σ. ο Χατζηβασιλείου μας παραπέμπει επ’ αυτού στους Αριστόβουλο Μάνεση και Νίκο Αλιβιζάτο)».
Ο Χατζηβασιλείου δεν επιχειρεί μια συνολική ή συνοπτική αφήγηση των γεγονότων αλλά την αποτίμηση των θεσμικών επιπτώσεων του Εθνικού Διχασμού στην πολιτική μας κουλτούρα. Η συνέχεια λοιπόν, για όσους ενδιαφέρονται, αύριο.
