Στα ελληνικά πανεπιστήμια παραμένουν τυπικά εγγεγραμμένοι εκατοντάδες χιλιάδες φοιτητές που δεν παρακολουθούν, δεν εξετάζονται και δεν έχουν καμία ρεαλιστική πιθανότητα να ολοκληρώσουν το πτυχίο τους.
Ανήκω σε σχολή που προσελκύει τους πιο ταλαντούχους υποψηφίους των θετικών επιστημών. Παρότι όλοι εισήχθησαν στην πρώτη τους επιλογή, διαθέτουμε σημαντικό αριθμό από «λιμνάζοντες» φοιτητές – κυρίως νέους που επέλεξαν να εκμεταλλευθούν επαγγελματικές ευκαιρίες πριν ολοκληρώσουν τις σπουδές τους. Χωρίς να το καταλάβουν, βρέθηκαν εγκλωβισμένοι στη δεξαμενή των χρόνιων ανενεργών φοιτητών, με μοναδική ακαδημαϊκή προοπτική τους τη διαγραφή από τα μητρώα.
Σε πολλά τμήματα των ελληνικών ΑΕΙ, οι ανενεργοί φοιτητές ξεπερνούν ακόμη και το 40% του μητρώου. Το φαινόμενο αυτό δεν αποτελεί απλώς στατιστική ιδιορρυθμία. Είναι ένα οξύ σύμπτωμα βαθύτερων παθογενειών που διατρέχουν ολόκληρη την εκπαιδευτική αλυσίδα, αλλά και τις παγιωμένες κοινωνικές μας αντιλήψεις για τη φοιτητική ζωή.
Αναμφίβολα, σε όλα τα πανεπιστήμια του κόσμου υπάρχει ένα μικρό ποσοστό εγκατάλειψης σπουδών. Ακόμη, όμως, και σε χώρες με χαμηλότερη δημόσια χρηματοδότηση, δεν παρατηρείται τέτοια συσσώρευση ανενεργών φοιτητών. Και αυτό, παρά το ότι τα ελληνικά ΑΕΙ προσφέρουν πολλαπλές εξεταστικές ευκαιρίες, χωρίς περιορισμούς οφειλομένων μαθημάτων ή προαπαιτούμενα – ευχέρειες που σπανίζουν στο εξωτερικό.
Εξίσου ανησυχητικό είναι ότι ακόμη και όσοι ολοκληρώνουν τις σπουδές τους, το κάνουν με σοβαρή καθυστέρηση. Ο μέσος χρόνος αποφοίτησης στο ΕΜΠ, π.χ., υπερβαίνει τα επτά έτη.
Για δεκαετίες, η Ελλάδα είχε από τα υψηλότερα ποσοστά εισαγωγής στην τριτοβάθμια εκπαίδευση στην Ευρώπη. Ωστόσο, αυτή η μαζικοποίηση δεν συνοδεύτηκε από ανάλογες υποστηρικτικές δομές ούτε από σύγχρονα συστήματα καθοδήγησης και αξιολόγησης της προόδου των φοιτητών. Ετσι, διαμορφώθηκε μια ιδιότυπη ελληνική πραγματικότητα χωρίς αντίστοιχο σε άλλο ευρωπαϊκό πανεπιστήμιο – μια πραγματικότητα που συγκαλύφθηκε για χρόνια μέσω της δυνατότητας απεριόριστης παραμονής στα μητρώα.
Η εισαγωγή μέσω μορίων, χωρίς ουσιαστική αξιολόγηση ενδιαφερόντων και δεξιοτήτων, επιδείνωσε την κατάσταση, οδηγώντας χιλιάδες νέους σε τμήματα που δεν αποτέλεσαν ποτέ πραγματική επιλογή. Το αποτέλεσμα ήταν ένας φαύλος κύκλος, που ξεκινάει από το χαμηλό ενδιαφέρον για το αντικείμενο, συνεχίζει με μειωμένη παρακολούθηση, προχωράει με σταδιακή αποξένωση και καταλήγει με την πλήρη εγκατάλειψη της σπουδαστικής σχέσης με το πανεπιστήμιο. Η ύπαρξη τόσο μεγάλου αριθμού ανενεργών φοιτητών προκαλεί σοβαρή στρέβλωση στον προγραμματισμό μαθημάτων, εξετάσεων και υποδομών. Επιπλέον, οδηγεί σε ανακριβή κατανομή πόρων, καθώς η χρηματοδότηση συχνά βασίζεται στους εγγεγραμμένους και όχι στους ενεργούς φοιτητές. Περαιτέρω, υποβαθμίζει τους δείκτες αποφοίτησης, που αποτελούν κρίσιμο μέτρο αξιολόγησης πανεπιστημίων διεθνώς.
Το βασικό ζητούμενο σήμερα είναι να δοθεί προτεραιότητα στους φοιτητές που έχουν πραγματική δυνατότητα και διάθεση να ολοκληρώσουν τις σπουδές τους. Αυτό προϋποθέτει συστηματική παρακολούθηση της προόδου, ήδη από το πρώτο έτος. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί να γίνει έγκαιρη ανίχνευση φοιτητών σε ακαδημαϊκό κίνδυνο, για τους οποίους μπορούν να διατίθενται μαθησιακά κέντρα, εργαστήρια δεξιοτήτων και οργανωμένη ακαδημαϊκή συμβουλευτική. Εξυπακούεται ότι τα ΑΕΙ πρέπει να προσφέρουν κάποια εύλογη ευελιξία για εργαζομένους φοιτητές ή για όσους αντιμετωπίζουν έκτακτες δυσκολίες.
Σε σχεδόν όλες τις ευρωπαϊκές χώρες, πλούσιες και φτωχότερες, αυτά αποτελούν αυτονόητες πρακτικές: κάθε φοιτητής έχει ακαδημαϊκό σύμβουλο, ενώ κάθε πρόγραμμα διαθέτει σαφή και ελέγξιμα ορόσημα προόδου. Στην Ελλάδα οι μηχανισμοί αυτοί υπολειτουργούν και πρέπει να ενισχυθούν άμεσα.
Οφείλουμε να στηρίξουμε υπεύθυνα όσους από τους λιμνάζοντες φοιτητές διαθέτουν τη βούληση, το σθένος και τις ικανότητες να ολοκληρώσουν την ακαδημαϊκή διαδρομή τους. Ταυτόχρονα, οφείλουμε να ενημερώνουμε με ειλικρίνεια τους νέους φοιτητές: Η είσοδος στο πανεπιστήμιο δεν αποτελεί κατάκτηση που εγγυάται την αποφοίτηση. Οι σπουδές απαιτούν συνεχή προσπάθεια.
Το πανεπιστήμιο πρέπει, γενικότερα, να ανακτήσει τον παιδαγωγικό του ρόλο. Οχι μόνο προσφέροντας ευκολίες εξετάσεων ή χαριστικούς βαθμούς, αλλά παρέχοντας ουσιαστική στήριξη σε όσους θέλουν να προχωρήσουν – και ενημερώνοντας εγκαίρως όσους δεν μπορούν ή δεν επιθυμούν να ανταποκριθούν. Χωρίς να συντηρεί μια ψευδεπίγραφη εικόνα «επιτυ-χίας» που δεν ωφελεί κανέναν.
*Ο κ. Παναγιώτης Τσανάκας είναι καθηγητής και κοσμήτορας στη Σχολή Ηλεκτρολόγων Μηχανικών και Μηχανικών Υπολογιστών του ΕΜΠ.
