Στο πανεπιστήμιο της Μεταπολίτευσης περάσαμε από το φέουδο της έδρας στον πληθωρισμό και στην κυριαρχία των βοηθών που έγιναν μέλη ΔΕΠ. Τα αστέρια των τάξεων έφευγαν κατά κανόνα για μεταπτυχιακές σπουδές στο εξωτερικό, κάνοντας στη συνέχεια εκεί καριέρα και γύρω από τον καθηγητή της έδρας παρέμεναν όσοι δεν έβγαιναν στην αγορά εργασίας. Ερευνητικά καθηλώνονταν επειδή ο ρόλος τους ήταν υποστηρικτικός του καθηγητή. Αρκετοί από τους βοηθούς υπήρξαν άξιοι και επιστημονικά σπουδαίοι και στήριξαν το δημόσιο πανεπιστήμιο. Αλλά έγιναν όλοι μαζικά καθηγητές κι έγιναν αυτοί πλέον το καθεστώς των πανεπιστημίων που επικαθορίστηκε από πολιτικές συμμαχίες και συναλλαγές. Προήχθησαν πολιτικά και λειτούργησαν πολιτικά. Μέσα από συνεννοήσεις με τις εκάστοτε ηγεσίες του υπουργείου θεσπίστηκαν εκείνα τα μέτρα που διασφάλιζαν τους insiders και αποθάρρυναν τους outsiders. Με εξαιρέσεις, το σύστημα σφραγίστηκε. Ηταν ακραία σπάνιο πανελλαδικά να μην προαχθεί κάποιος εσωτερικός υποψήφιος σε ανώτερη βαθμίδα, ενώ τις καινούργιες θέσεις καταλάμβαναν συχνά, με ποικίλες μεθοδεύσεις, τα δικά μας παιδιά, τα οποία θα ανταπέδιδαν μετά την εύνοια, είτε κάνοντας τα μαθήματα του καθηγητή, είτε ψηφίζοντας σε ευθυγράμμιση με τον καθηγητή, είτε διευκολύνοντας εν γένει τον καθηγητή. Κι όταν συνέβαινε να εκλεγεί κάποιος επιστήμονας με περγαμηνές και εμπειρία από σοβαρές ακαδημαϊκά χώρες, είτε απομονωνόταν, είτε περιθωριοποιείτο, είτε ύστερα από λίγο τα βρόνταγε και επέστρεφε στη θέση του ή έβρισκε άλλη.
Τα πράγματα σήμερα είναι, θα έλεγα, λίγο καλύτερα. Παρά τις μειωμένες θέσεις, νέοι επιστήμονες με καλές σπουδές εκλέγονται και στελεχώνουν τα πανεπιστήμια. Ομως το σύστημα παραμένει κατά βάσιν κλειστό. Γιατί συμβαίνει αυτό; Πρώτα απ’ όλα δεν μπορούν να έρθουν ξένοι, επειδή τα προγράμματα είναι στα ελληνικά. Απευθυνόμαστε κατά κύριο λόγο σε Ελληνες της διασποράς. Τώρα με τα ξενόγλωσσα μπορεί αυτή η κατάσταση να αλλάξει. Υστερα οι μισθοί είναι χαμηλοί. Ποιος θα αφήσει τις αποδοχές του εξωτερικού, ακόμη και στην Ευρώπη, για να παίρνει μισθό χαμηλότερο από την υποτροφία μεταπτυχιακού φοιτητή; Ναι, περάσαμε οικονομική κρίση, ναι, δεν έχουμε τα λεφτά των ΗΠΑ, Βρετανίας, Αυστρίας, Γερμανίας, αλλά εξακολουθεί το πρόβλημα να υφίσταται και να κάνει μη γοητευτική την προοπτική επιστροφής στην Ελλάδα. Κι ας πούμε ότι κάποιος παραβλέπει την ευνοιοκρατία, τον νεποτισμό, τα αλισβερίσια και αποφασίζει να έρθει για τον ήλιο, τη θάλασσα, τα παιδιά ή τους γονείς. Τι θα συναντήσει εδώ; Γιατί θα πρέπει να υφίσταται την αυθαιρεσία τραμπούκων όπως συμβαίνει τώρα με τον κοσμήτορα και τον πρύτανη του ΕΜΠ, πριν με τον κοσμήτορα του Πολυτεχνείου Κρήτης και τόσους άλλους στο παρελθόν; Γιατί πρέπει να ζει με το έθιμο των καταλήψεων για τον οποιονδήποτε λόγο προκρίνουν κομματικά γραφεία; Γιατί να εργάζεται σε χώρους χωρίς ασφάλεια, γεμάτους συνθήματα και αφίσες; Και βέβαια, γιατί να γυρίσει όταν δεν υπάρχει σταθερή πρόσβαση σε ερευνητική χρηματοδότηση και εξοντωτική γραφειοκρατία; Δεν είναι τόσο τα κεφάλαια που λείπουν, όσο ότι δεν υπάρχει σταθερή ροή με εγγυήσεις αξιοκρατίας στην αξιολόγηση.
Ποιος θα αφήσει τις αποδοχές του εξωτερικού, ακόμη και στην Ευρώπη, για να παίρνει μισθό χαμηλότερο από την υποτροφία μεταπτυχιακού φοιτητή;
Δεν υπάρχουν ζητήματα ευνοιοκρατίας σε ξένα πανεπιστήμια ακόμη και στα μεγαλύτερα; Υπάρχουν. Αλλά εκεί οι κακές επιλογές έχουν συνέπειες. Αν προσληφθεί ευνοιοκρατικά κάποιος κακός καθηγητής, αυτό θα πλήξει τη φήμη του τμήματος, που σημαίνει δεν θα το επιλέξουν καλοί προπτυχιακοί και μεταπτυχιακοί φοιτητές, δεν θα μπορεί να προσελκύσει σοβαρούς ακαδημαϊκούς για να ενισχυθεί, δεν θα μπορεί να διασφαλίσει λεφτά για έρευνα, που συνεπάγεται, μεταξύ άλλων, καινοτομία και επιχειρηματικότητα. Τα πανεπιστήμια στο εξωτερικό «πληρώνουν» τις επιλογές τους, γι’ αυτό και σπάνια κάνουν τέτοια λάθη. Αλλωστε, δεν αφήνεται η κρίση για τις προσλήψεις στα μέλη ενός τμήματος. Υπάρχουν πολλά ανεξάρτητα επίπεδα ελέγχου διότι τα χρήματα είναι του πανεπιστημίου κι αν τοποθετηθούν λάθος, θα λείψουν από κάπου αλλού.
Εδώ τα χρήματα για τους μισθούς τα δίνει το υπουργείο ανεξάρτητα από την υπόλοιπη χρηματοδότηση. Τα πανεπιστήμια, ό,τι επιλογές κι αν κάνουν, δεν έχουν συνέπειες και πιέζουν το υπουργείο να τους δώσει κι άλλες θέσεις και λεφτά. Εκαναν μια κακή επιλογή; Δεν πειράζει. Διευκολύνθηκε αυτός που την επεδίωξε και κανείς άλλος δεν θα ενδιαφερθεί. Αλλωστε, εδώ ελάχιστοι ξέρουν να ξεχωρίζουν ποια είναι τα πραγματικά καλά τμήματα και οι καλοί καθηγητές. Αν έδινε το υπουργείο ένα συνολικό ποσό στα πανεπιστήμια και για μισθούς, τότε θα σκέφτονταν όλοι περισσότερο να πάρουν κάποιον που δεν αξίζει. Αλλά αυτό οι πανεπιστημιακοί δεν το θέλουν. Ζητούν αυτονομία, αλλά θέλουν την κρατική εγγύηση. Διαμαρτύρονται για τις υπουργικές ρυθμίσεις, αλλά εάν αφήνονταν χωρίς εποπτεία, θα έκαναν το πανεπιστήμιο ακόμη πιο κλειστό. Εκτός αν θεσπιστούν σοβαροί μηχανισμοί εσωτερικού ελέγχου, όπως ένα ανεξάρτητο Συμβούλιο Ιδρύματος, με πρόεδρο εξωτερικό μέλος, με αρμοδιότητα να επιβάλλει κυρώσεις όταν η αξιοκρατία δεν προάγεται.
*Η κ. Βάσω Κιντή είναι ομότιμη καθηγήτρια ΕΚΠΑ.
