Υπάρχει ένα τόσο δα βιβλιαράκι του Stefan Zweig με τίτλο «Η ομογενοποίηση του κόσμου». Η έκδοσή του στα ελληνικά είναι κομψή. Ενα προσεγμένο βιβλίδιο με όμορφο εξώφυλλο και φροντισμένη μετάφραση. Εκεί ο Zweig μοιράζεται μερικές σκέψεις του από το μακρινό 1925 που θα μπορούσαν να είχαν γραφτεί χθες βράδυ, γιατί συλλαμβάνουν με ακρίβεια μια γενική εντύπωση που υπάρχει και που θα μπορούσε να συνοψιστεί στη φράση «τα ίδια και τα ίδια».
«Ο κόσμος γίνεται ολοένα πιο ομοιογενής», γράφει ο Zweig. Ολα επιπεδοποιούνται. Εχει ενδιαφέρον, αν θέλουμε να νιώσουμε την υφή της σκέψης του, να σκεφτούμε τον γερμανικό τίτλο του έργου, die Monotonisierung der Welt. «Δεν είναι ακίνδυνο ότι όλοι οι άνθρωποι κυκλοφορούν παρόμοιοι […] η ομοιομορφία αυτή μπαίνει οπωσδήποτε και μέσα τους, διεισδύει και κάτω από την επιφάνεια. Τα πρόσωπα μοιάζουν όλο και πιο πολύ μεταξύ τους όταν εμφορούνται από παρόμοια πάθη, τα σώματα επίσης […] και χωρίς να το αντιληφθούν, οι ψυχές εξομοιώνονται».
«Η αύξουσα ομοιομορφία γεννά μια μαζική ψυχή, ευνοεί τη συρρίκνωση των νεύρων και τη διόγκωση των μυών, την απαλοιφή του ατομικού προς όφελος της τυποποίησης». Τα λόγια του αυτά νομίζω συλλαμβάνουν ακριβώς το σημείο στο οποίο βρισκόμαστε μετά από αρκετά χρόνια πιέσεων να «εκφραστούμε» ψυχαναγκαστικά και οπωσδήποτε ή να βρούμε τρόπο να είμαστε «μοναδικοί» κι «αυθεντικοί».
Η αυθεντικότητα στη σύγχρονη ζωή δεν σχετίζεται, φυσικά, με τη χάραξη μιας ατομικής πορείας που κάνει τον άνθρωπο να αισθάνεται πλήρης κι η έκφραση δεν είναι έκφραση καλλιτεχνική. Η «αυθεντικότητα» κακόπαθε όσο τίποτα άλλο στους βραχίονες ενός συστήματος που κεφαλαιοποιεί τα συναισθήματα και κάθε είδους παράξενη συμπεριφορά. Συνδέθηκε με την καταναγκαστική δημόσια εξομολόγηση στα κοινωνικά δίκτυα, καθώς και με την αγορά πανομοιότυπων ρούχων και ακριβών αντικειμένων διακόσμησης, ώστε και τα σπίτια να γίνουν λίγο – πολύ παρόμοια. Ακόμη και με την αντικοινωνική συμπεριφορά συνδέεται η αυθεντικότητα, τη συμπεριφορά του κακομαθημένου, την οποία δεν πρέπει, τάχα, να κρίνουμε, αφού, στα κρυφά, έχουμε αποδεχθεί την παλιά ιδέα της Μάργκαρετ Θάτσερ πως κοινωνία δεν υπάρχει, άρα ούτε κι αντικοινωνικός.
Ο Zweig εντοπίζει το πρόβλημα στην υποχώρηση του ατομικού μόχθου. Η παιδεία, λέει, η ανάγνωση βιβλίων, η μετάβαση στο θέατρο, απαιτούν υπομονή και φρόνηση. Προκειμένου να διεγερθεί κανείς ψυχικά, πρέπει πρώτα να καταβάλει διανοητικό μόχθο. Οταν ο κόσμος έχει καταληφθεί από μία αμερικανικού τύπου ανία, αλλά και από μία εμφανώς χαμηλή αντοχή στην αναμονή, στον αργό χρόνο, στην προσπάθεια, όλα καταλήγουν μονότονα. Δεν αγγίζουν την ψυχή.
«Η αυτονομία στον τρόπο της ζωής, ακόμα και στην ευχαρίστηση της ζωής, αποτελεί πλέον στόχο και ιδανικό για τόσο λίγους ανθρώπους, που οι περισσότεροι δεν το αντιλαμβάνονται καν ότι μετατρέπονται σε μόρια, σε άτομα παρασυρμένα στη δίνη μιας γιγάντιας δύναμης». Η αμερικανοποιημένη Ευρώπη ενοχλεί τον Zweig, μαζί με την παθητικότητα των ανθρώπων και την απουσία αντίστασης. Τι θα έλεγε σήμερα;
