Αν κοιτάξει κανείς προσεκτικά τα καταστήματα πώλησης iphones, θα παρατηρήσει πως πρόκειται για ναούς της διαφάνειας. Διαμπερή, γυάλινα κτίρια με πολύ φως. Η εμπειρία της αγοράς του κινητού προοικονομεί την εμπειρία της χρήσης του:μία αμοιβαία, διαρκής εποπτεία μεταξύ των ανθρώπων για κάθε πτυχή της πρώην ιδιωτικής ζωής. Σύμφωνα με τον φιλόσοφο Μπιουν Τσουλ Χαν, η διαφάνεια βρίσκεται στη λάθος μεριά της λειτουργίας των κοινωνιών μας. Οι απλοί πολίτες εποπτεύονται, ενώ οι κατέχοντες οικονομική, πολιτική και τεχνολογική εξουσία δρουν στη σκιά. Σ’ ένα μαύρο κουτί. Φυσικά, τον σκέφτηκα με αφορμή την σκανδαλώδη κατασπατάληση δημοσίων πόρων στην Ελλάδα.
Η διαφάνεια (transparency) είναι μία θετική λέξη στο συγκείμενο του Ευρωπαϊκού δικαίου. Έχει να κάνει με τον τρόπο που λειτουργεί η εξουσία. Σκοπεί στον περιορισμό της. Από την αρχή της διαφάνειας απορρέουν πλήθος υποχρεώσεις. Χάρη σ’ αυτήν έχουμε δικαίωμα να μαθαίνουμε τα περιουσιακά στοιχεία πολιτικών προσώπων και κομμάτων και απαιτούμε οι τοποθετήσεις σε κρίσιμα πόστα να γίνονται μέσα από προβλέψιμες διαδικασίες με βιογραφικά, προσόντα κλπ.
Μπορούμε να φανταστούμε την αρχή αυτή σαν έναν μεγάλο προβολέα που φωτίζει τις πράξεις όσων λαμβάνουν κρίσιμες αποφάσεις. Σε μια δημοκρατία, οι πολιτικοί πρέπει να αισθάνονται διαρκώς ορατοί, έτοιμοι να λογοδοτήσουν. Οι πολίτες, από την άλλη, πρέπει να ξέρουν. Ενδυναμωμένοι από τις ελεύθερες ροές πληροφορίας, λαμβάνουν καλύτερες αποφάσεις, π.χ. ως προς το ποια πολιτικό επιθυμούν να στηρίξουν.
Θεωρίες. Ας εφαρμόσουμε τα παραπάνω στην Ελλάδα. Το σκάνδαλο με τις επιδοτήσεις αποκάλυψε τον αισχρό τρόπο κυκλοφορίας του χρήματος, το μέγεθος, την έκταση της αδιαφάνειας. Κουρελιάστηκε οποιαδήποτε ιδέα διαύγειας είχε μείνει όρθια. Οι χειρισμοί μιας χούφτας ανθρώπων, υπερχρέωσαν όσους εργάζονται, δηλαδή, μετατόπισαν την ευθύνη στην λάθος πλευρά: καλούνται να πληρώσουν οι απλοί άνθρωποι, αυτοί που υπερεργάζονται με αναποτελεσματικό τρόπο και υποαμοίβονται σε σχέση με τον Ευρωπαϊκό μέσο όρο. Παράλληλα, δέχτηκε κι άλλο πλήγμα η πίστη στους μηχανισμούς λογοδοσίας και τιμώρησης των υπευθύνων, λόγω καθυστερήσεων, χαοτικής διαχείρισης από το κοινοβούλιο, εμπλοκής υψηλόβαθμων πολιτικών, δύσοσμων στοιχείων για το πώς ζούσαν κάποιοι κλπ.
Αποκαλύφθηκε ότι η διαφάνεια βρίσκεται στην λάθος μεριά. Όσοι εργάζονται και όντως παράγουν, καλούνται να εκχωρούν διαρκώς στοιχεία, πληροφορίες και δεδομένα. Νιώθουν στην πλάτη τους την καυτή ανάσα μιας ψηφιοποιημένης γραφειοκρατίας. Τα υπερσύγχρονα μέσα εποπτείας διαρκώς στραμμένα πάνω τους.
Παράλληλα, το δίχτυ της τεχνο-επιτήρησης σε πλατφόρμες και κινητά καταλύει οποιοδήποτε όριο ιδιωτικότητας. Ασύδοτες οι εταιρείες κάνουν πάρτι με τα δεδομένα μας. Ακόμα και τα πολιτικά κόμματα μπορεί να σε καλέσουν στο τηλέφωνο και να απορήσουν όταν τους ρωτήσεις πού βρήκαν τον αριθμό σου και με ποιο δικαίωμα σε «κινητοποιούν» για την αυριανή εμφάνιση «του Προέδρου» (μεγάλη αγωνία για τέτοια «γεγονότα»).
Σ’ αυτά έρχεται να προστεθεί η άσχημη κατάσταση της ελευθερίας του τύπου παγκοσμίως. Σύμφωνα με το Ινστιτούτο για την Δημοκρατία IDEA που εδρεύει στην Στοκχόλμη, η δημοκρατία αποδυναμώνεται με υψηλές ταχύτητες, ενώ η ελευθερία του τύπου (πτυχή της ελευθερίας του λόγου) υποχωρεί. Δημοσιογράφοι δέχονται αγωγές για δυσφήμηση, κατασυκοφαντούνται, δυσφημούνται ή σκοτώνονται, επειδή κάνουν τη δουλειά τους. Το Ινστιτούτο, καλεί σε προάσπιση του κράτους δικαίου. Λέει, όμως και κάτι πιο ενδιαφέρον: οι ηγεσίες πρέπει να κυβερνούν με τρόπο που αυξάνει την ευημερία των πολιτών.
Για να πιστέψουν στη δημοκρατία οι πολίτες, πρέπει να μην αισθάνονται κορόιδα. Η στριγκιά φωνή του λαϊκισμού γίνεται ελκυστική όταν νιώθει κανείς διαρκώς ριγμένος, «στην απ’ έξω», καλούμενος να συμμορφωθεί με τους προδιατυπωμένους όρους του παιχνιδιού που του βάζουν τρικλοποδιά, ενώ άλλοι παίζουν χωρίς κανόνες ένα δικό τους παιχνίδι στην πλάτη του. Όταν «τίποτα δεν λειτουργεί», «λειτουργεί» ο κυνισμός και η αντιθεσμική αντιδραστικότητα. Η αρχή της διαφάνειας, εάν εφαρμοζόταν σωστά, θα μπορούσε να υποδείξει διεξόδους στο πρόβλημα. Όμως, αυτό θα προϋπέθετε άλλη ηθική συγκρότηση, σε ατομικό και συλλογικό επίπεδο.
