Η επινόηση του έθνους ήταν προοδευτική εξέλιξη. Η έννοια χρησίμευσε ως μεταφυσικό ισοδύναμο του βασιλιά ή της θρησκείας, που για πολλά χρόνια ήταν οι ενοποιητικοί παράγοντες μεγάλων πληθυσμών. Η έννοια του έθνους κάλυψε ένα μεγάλο κενό στη μετεπαναστατική Γαλλία και ήταν παράγοντας ψυχικής ενδυνάμωσης για όσους υπερασπίζονταν τη νεοσύστατη «ρεπιμπλίκ».
Το γεγονός ότι η έννοια «έθνος» υπήρξε προοδευτική και χρήσιμη στην εξέλιξη των κοινωνιών δεν την κάνει λιγότερο παράλογη. Είναι αδύνατον να χωρέσουν δέκα, είκοσι, εκατό εκατομμύρια άνθρωποι σε έναν ιδεότυπο χαρακτηριστικών, όποιος και να είναι αυτός. Ούτε άτομα ούτε ομάδες πληθυσμών ταίριαζαν με κάποιον από τους –ουκ έστιν αριθμός– καταλόγους χαρακτηριστικών που κατά καιρούς φτιάχνονταν για να περιγράψουν κάθε έθνος.
Κάποιες φορές οι διαφορές αποσιωπούνταν –όπως έγινε με τους αλλόγλωσσους Βλάχους και Αρβανίτες στην Ελλάδα– αλλά τις περισσότερες χρησιμοποιήθηκε βία εναντίον των «διαφορετικών», ώστε αυτοί να χωρέσουν στα καλούπια του φανταστικού έθνους. Πολλές φορές, μάλιστα, ασκήθηκε βία κατά γνήσιων εθνικιστών, το αμάρτημα των οποίων ήταν ότι έφτιαξαν έναν διαφορετικό κατάλογο χαρακτηριστικών για την ορθότερη περιγραφή του έθνους.
Οι έννοιες –και δη οι μεταφυσικές που δεν αξιολογούνται από την εμπειρία– αποκτούν τη δική τους δυναμική, που μπορεί να καταλήξει στον αντίποδα όσων πρέσβευαν αρχικώς. Αρκεί να δούμε τις μορφές που πήρε στην Ιστορία η θρησκεία της αγάπης, της πενίας και της ταπεινότητας, ο Χριστιανισμός. Οταν μάλιστα οι έννοιες χρησιμοποιούνται για την κατάληψη ή τη διατήρηση της εξουσίας, τότε γίνεται ο κακός χαμός. Ο Στάλιν ξεπάστρεψε όλη την πρώτη γενιά των μπολσεβίκων επαναστατών επειδή, λέει, ήταν… αντικομμουνιστές.
Μιας μεταφυσικής ιδέας, μύριες έπονται. Μία από αυτές είναι της «συλλογικής ευθύνης». Τα «κοινά χαρακτηριστικά» που έχουν οι λαοί (όλοι «οι Τούρκοι είναι μπουνταλάδες», όλοι «οι Γερμανοί εργατικοί» κ.λπ.) δημιουργούν και κοινή ευθύνη για όσα πράττει η ηγεσία τους.
Συνεπώς, όλοι «οι Ισραηλινοί είναι συνυπεύθυνοι για τα φρικτά εγκλήματα που κάνει η ακροδεξιά κυβέρνηση του Μπέντζαμιν Νετανιάχου στη Γάζα και επεκτείνει τώρα στη Δυτική Οχθη». Αφού λοιπόν όλοι είναι συνυπεύθυνοι –ακόμη και όσοι είναι καθημερινώς στους δρόμους διαδηλώνοντας κατά της κυβέρνησης Νετανιάχου– δεν έχει καμιά δουλειά η Γλυκερία να τους ψυχαγωγεί με τα τραγούδια της.
Κάποιος θα πει ότι αυτά είναι απότοκα της ακροδεξιάς λογικής. Σωστά, αλλά ποιος λέει ότι όσοι δηλώνουν Αριστεροί είναι καλύτεροι; Και οι ιεροεξεταστές, πιστοί Χριστιανοί δήλωναν…
