Το τελευταίο διάστημα κυκλοφορεί έντονα ένας μύθος ότι δήθεν οι κοινωνίες συντηρητικοποιούνται. Ότι μετά από μια έκρηξη του “δικαιωματισμού” και κινημάτων όπως το “Black Lives Matter” ή κοινωνικών φαινομένων όπως το “#metoo”, τώρα ο κόσμος δήθεν αλλάζει αντιλήψεις, παύει να υιοθετεί πιο προοδευτικές ιδέες και θέλει Τραμπ. Έτσι δε λένε; Τα αποτελέσματα πολλών κοινωνικών ερευνών, ωστόσο, δεν δείχνουν κάτι τέτοιο.
“Οι νέες γυναίκες στρίβουν αριστερά” έλεγε ο τίτλος του άρθρου για τα αποτελέσματα έρευνας της εταιρείας Gallup το 2024, που έδειχναν ότι το ποσοστό των γυναικών ηλικίας 18-29 στις ΗΠΑ που δηλώνουν “φιλελεύθερες” ή “πολύ φιλελεύθερες” (με την αμερικανική έννοια του όρου, βεβαίως, που για τα δικά τους δεδομένα θεωρείται “αριστερό”, αλλά για τα δικά μας είναι, βασικά, ΠΑΣΟΚ) αυξήθηκε από 28% το 2001 σε 40% το 2024. Είναι ένα συμπέρασμα που επαναλαμβάνεται σε πολλά άρθρα για σύγχρονες πολιτικές έρευνες: ότι δηλαδή οι νέες γυναίκες απαντούν ολοένα και πιο προοδευτικά, ένα εύρημα που συνήθως τοποθετείται σε αντιδιαστολή με την υπόλοιπη κοινωνία ή, κυρίως, τους άνδρες. Ωστόσο, αν κοιτάξει κανείς πιο προσεκτικά τα στοιχεία εκείνης της έρευνας, διαπιστώνει κάτι άλλο: ότι όλες οι ομάδες του πληθυσμού στις ΗΠΑ έγιναν πιο “φιλελεύθερες”, όχι μόνο οι νέες γυναίκες. Όλες, εκτός από μία: τους νέους άνδρες, που έγιναν ελάχιστα πιο συντηρητικοί. Σύμφωνα με τα ευρήματα, η αμερικανική κοινωνία εν γένει απαντά σε τέτοιες κοινωνικές έρευνες πολύ πιο προοδευτικά σήμερα, επί Τραμπ, από ό,τι απαντούσε, ας πούμε, επί Κλίντον.
Και αυτό είναι κάτι που, από ό,τι φαίνεται, ισχύει και στη δική μας χώρα.
Το προηγούμενο Σάββατο δημοσιεύτηκαν τα αποτελέσματα του νέου “κύματος” της World Values Survey (“WVS”) για την Ελλάδα. H WVS είναι μια μεγάλη κοινωνική έρευνα που τρέχει εδώ και δεκαετίες σε δεκάδες χώρες του κόσμου, με κοινές ερωτήσεις και κοινή μεθοδολογία παντού. Είναι μια εκτενής, λεπτομερής (και πολύ ακριβή) έρευνα που στη χώρα μας έτρεξε για πρώτη φορά το 2017 από το ΕΚΚΕ, με την υποστήριξη της διαΝΕΟσις, και επαναλήφθηκε και την περασμένη άνοιξη, από τους ίδιους φορείς. Περίμενα τα αποτελέσματα πώς και πώς, για να δω αν όντως επαληθεύεται η ανησυχία πολλών για την πολιτισμική οπισθοχώρηση και στη δική μας κοινωνία. Συγκρίσεις με άλλες, παλαιότερες κοινωνικές έρευνες στις οποίες είχε συμμετάσχει η χώρα μας υπονοούσαν πως οι Ελληνίδες και οι Έλληνες μέσα στην οικονομική κρίση της προηγούμενης δεκαετίας είχαν όντως συντηρητικοποιηθεί. Ότι ο υπόλοιπος κόσμος προόδευε, κι εμείς όχι απλά μέναμε πίσω, αλλά προχωρούσαμε και ανάποδα. Αν αυτό ίσχυε τότε, τι ισχύει τώρα, στην εποχή της ανόδου της ακροδεξιάς και του τραμπισμού;
Η WVS και φέτος έχει πολλά ενδιαφέροντα συμπεράσματα για θέματα όπως η εμπιστοσύνη των πολιτών (μεταξύ τους, για τους θεσμούς), τη στάση μας απέναντι στην πολιτική, ή τις απόψεις μας για θέματα περιβαλλοντικά, κοινωνικά ή οικονομικά. Στην έρευνα του 2017, ας πούμε, το 16,3% των ερωτηθέντων παραδέχονταν πως, αν γινόταν πόλεμος, θα αρνούνταν να πολεμήσουν για την Ελλάδα. To 2025, το ποσοστό φτάνει το 27,3%. Πράγμα που βρήκα αξιοσημείωτο. Ή ότι ο βαθμός στον οποίο συμφωνούν με τη φράση “ο κόσμος είναι καλύτερος λόγω της επιστήμης και της τεχνολογίας” έπεσε από 7,4 στα 10 κατά μέσο όρο το 2017, σε 6,4 το 2025. Το ίδιο έπεσε και η βαθμολογία στο “πόσο σημαντικός είναι ο Θεός στη ζωή σας”.
Αλλά το πιο ενδιαφέρον από όλα, νομίζω, ήταν οι στάσεις των πολιτών για θέματα που έχουν να κάνουν με τα ανθρώπινα δικαιώματα και τις αξίες, γενικώς. Ενώ θα περίμενε κανείς αυτή την οπισθοχώρηση που περιγράφουν όλοι, στην πραγματικότητα τα νούμερα δείχνουν πως οι στάσεις των πολιτών απέναντι στην ομοφυλοφιλία, στις αμβλώσεις αλλά και άλλα, άσχετα θέματα όπως η ευθανασία, το διαζύγιο ή το προγαμιαίο σεξ, έχουν γίνει πιο προοδευτικές τα τελευταία 8 χρόνια.
Για παράδειγμα, το ποσοστό των ερωτηθέντων που δήλωναν στην έρευνα του 2017 ότι “δεν θα ήθελαν για γείτονα άτομο διαφορετικής θρησκείας” ήταν 13,5%. Οκτώ χρόνια αργότερα, είναι το μισό (7%). Τότε, το ποσοστό που δήλωναν ότι δεν θα ήθελαν για γείτονα κάποιον “ομοφυλόφιλο” ήταν το ιλιγγιώδες 33,3%. Σήμερα είναι το 19,2%.
Πολλοί δημοσιολόγοι στη χώρα μας νόμιζαν ότι το θέμα του γάμου των ομόφυλων ζευγαριών πυροδότησε συντηρητικά αντανακλαστικά της κοινωνίας. Μας ζάλισαν τ’ αυτιά γι’ αυτό το θέμα, φτάνοντας να αποδώσουν εκλογικά αποτελέσματα και πολιτικές στροφές σ’ αυτή τη τυπική νομοθετική ρύθμιση. Στην πραγματικότητα, από ό,τι φαίνεται συνέβη μάλλον το αντίθετο. Όχι απλά δεν έμεινε καμία οπισθοχώρηση στην κοινωνία, αλλά ίσα, ίσα, η ορατότητα που προσέφερε το θέμα, μάλλον την έκανε ακόμα πιο ανεκτική.
Και αυτό είναι μόνο ένα από τα θέματα που οι ερωτηθέντες αντιμετωπίζουν με ανοχή, κατανόηση και συμπόνοια.
Το ποσοστό των ερωτηθέντων που “συμφωνούν” ή “συμφωνούν πλήρως” με το ότι “τα άτομα που ντύνονται, συμπεριφέρονται ή ταυτίζονται με άλλο φύλο από αυτό που έχουν γεννηθεί θα πρέπει να αντιμετωπίζονται όπως οποιοσδήποτε άλλος”, για παράδειγμα, στην Ελλάδα σήμερα είναι 75%. Το ποσοστό των ερωτηθέντων που “συμφωνούν” ή “συμφωνούν πλήρως” με το ότι “οι γυναίκες θα πρέπει να έχουν πρόσβαση σε ασφαλείς υπηρεσίες άμβλωσης για να τερματίσουν μια ανεπιθύμητη εγκυμοσύνη” είναι 87,2% Το ποσοστό των ερωτηθέντων που “συμφωνούν” ή “συμφωνούν πλήρως” με το ότι “τα κορίτσια και οι γυναίκες πρέπει να αποφασίζουν οι ίδιες πότε, εάν και με ποιον θα παντρευτούν” είναι 94,9%.
Σε τέτοιες έρευνες, βεβαίως, ξέρουμε ότι οι ερωτηθέντες λένε ψέματα. Πολλά, και μεγάλα. Και το ξέρουμε όχι μόνο διαισθητικά. Στην ερώτηση για το αν ψηφίζουν, το 67,7% των ερωτηθέντων δήλωσαν στεντόρεια και θαρραλέα ότι ψηφίζουν “πάντοτε” στις Εθνικές εκλογές. Βεβαίως, η συμμετοχή στις Εθνικές εκλογές είναι ένα στοιχείο μετρήσιμο. Και ξέρουμε ότι στην πραγματικότητα τα τελευταία 16 χρόνια δεν έχει φτάσει ποτέ αυτό το ποσοστό -δεν το έχει πλησιάσει καν. Οπότε, προφανώς, πολλές και πολλοί δεν ψηφίζουν “πάντοτε”, και απάντησαν ψέματα. Αλλά γνωρίζουμε επίσης η πραγματική αξία τέτοιων ερευνών δεν είναι τόσο να καταγράψει τα αληθινά πιστεύω και το τι ισχύει πραγματικά μέσα στα μυαλά των πολιτών με ακρίβεια, όσο το να καταγράψει γενικές τάσεις. Το ότι ο άλλος κρίνει πως η “σωστή” απάντηση που πρέπει να δώσει σε έναν άγνωστο ερευνητή που τον πήρε τηλέφωνο για να του κάνει ερωτήσεις είναι αυτή, και όχι άλλη, έχει από μόνο του μια αξία.
Επιπλέον, αξίζει να επισημάνουμε ότι ανάμεσα στις πολλές προοδευτικές απαντήσεις το κόσμου για τα διάφορα κοινωνικά θέματα, υπάρχουν και εξαιρέσεις. Και η σημαντικότερη, που μάλιστα τεκμηριώνεται από πολλαπλές απαντήσεις, είναι για ένα συγκεκριμένο θέμα: τη μετανάστευση. Εκεί μοιάζει να υπάρχει το μόνο πισωγύρισμα το οποίο, ωστόσο, είναι μικρό. Θυμάστε εκείνη την ερώτηση με τους γείτονες; Το ποσοστό των Ελληνίδων και των Ελλήνων που δεν θα ήθελαν μετανάστες για γείτονες αυξήθηκε από 25,7% σε 28,7%.
Βεβαίως, δεν έχουμε γίνει Σκανδιναβία. Μολονότι φαίνεται ότι είμαστε πιο προοδευτικοί και ανοιχτόμυαλοι από ό,τι ήμασταν το 2017, το αν έχουμε πλησιάσει τους άλλους, πιο προοδευτικούς λαούς το κόσμου παραμένει ένα ερωτηματικό -όταν δημοσιευτούν και τα αποτελέσματα από όλες τις χώρες που συμμετείχαν στο WVS θα έχουμε μια ευκαιρία να το ελέγξουμε. Εξάλλου, όπως και οπουδήποτε αλλού, έρευνες όπως αυτή υπογραμμίζουν ότι ένα υπολογίσιμο μέρος του πληθυσμού είναι εντελώς εκτός του ευρωπαϊκού, δημοκρατικού κόσμου, με αξίες ξεκάθαρα αντισυστημικές και υπερ-συντηρητικές. Είναι αυτό το συμπαγές 15-20% του πληθυσμού που θα ήθελε “έναν ισχυρό ηγέτη που δεν δέχεται έλεγχο από τη Βουλή ή εκλογές” (17,7%) ή “στρατιωτική κυβέρνηση” (14,5%), και που συμφωνεί ότι “ο ηγέτης της χώρας θα πρέπει περιστασιακά να παρκάμπτει το Κοινοβούλιο” (21,6%). Αλλά κατά τα άλλα, τα νούμερα δείχνουν ότι η μεγάλη πλειοψηφία της κοινωνίας δεν συντηρηστικοποιείται. Μολονότι ζούμε και εδώ στην Ελλάδα σε ένα περιβάλλον πληροφόρησης και επικοινωνίας μολυσμένο και τοξικό, παρ’ όλο που τα υστερικά άκρα προσπαθούν να μας πείσουν ότι η καλοσύνη, η ανεκτικότητα, η αλληλεγγύη και η συμπόνοια είναι “woke”, ο πολύς κόσμος σε κάποιο βαθμό, όσο μπορεί, ανιστέκεται και, δειλά, σιωπηρά αλλά μετρήσιμα, προοδεύει.
