«Η ανοησία των ανθρώπων», έλεγε κάποτε ο Μίλαν Κούντερα στον φίλο του Φίλιπ Ροθ, «προέρχεται από την ανάγκη τους να έχουν μια απάντηση για το καθετί· η σοφία του μυθιστορήματος, από την ικανότητά του να θέτει ένα ερώτημα για το καθετί. (…) Ο μυθιστοριογράφος διδάσκει τον αναγνώστη να κατανοεί τον κόσμο ως ερώτημα. (…) Ο κόσμος του ολοκληρωτισμού, είτε στον Μαρξ είτε στο Ισλάμ είτε σε οτιδήποτε άλλο, είναι θεμελιωμένος, είναι ένας κόσμος απαντήσεων παρά ερωτήσεων. Εκεί το μυθιστόρημα δεν έχει θέση».
Πράγματι· στις επί παντός επιστητού απαντήσεις των κοινωνικών δικτύων, το μυθιστόρημα μοιάζει ενοχλητικό. Υπό μία έννοια, ισχύει σήμερα αυτό που έλεγε πριν από 100 και πλέον χρόνια ο Οσκαρ Ουάιλντ: «Κάποτε τα βιβλία τα έγραφαν οι συγγραφείς και τα διάβαζε το κοινό· σήμερα τα γράφει το κοινό και δεν τα διαβάζει κανένας».
Η νέα εποχή, όπου «τα βιβλία τα γράφει το κοινό», βρίσκει τον γηραιό συγγραφέα στο διαμέρισμά του στο Παρίσι να υποφέρει από άνοια. Δεν θυμάται καν ότι έχει γράψει βιβλία. Ολο αυτό το ζει από κοντά η Φλοράνς Νουαβίλ και το μεταφέρει στο «Μίλαν Κούντερα. “Γράψιμο… Τι ιδέα κι αυτή!”» (μτφρ.: Γιάννης Η. Χάρης, εκδ. Εστία).
Ο Κούντερα δεν θυμάται πια. Δεν θυμάται πως το 1989, όταν κατέρρευσε το καθεστώς στην Τσεχία, δεν επέστρεψε, πολύ σκόπιμα και συνειδητά. Δεν θυμάται ότι γύρισε (για λίγο) το 1990 και δεν αναγνώρισε τη χώρα του. Δεν θυμάται πως κατηγορήθηκε ως καταδότης κάποτε – κι ας κατέρριψαν την κατηγορία Τσέχοι ιστορικοί, αμφισβητώντας την αυθεντικότητα των σχετικών εγγράφων. Η Νουαβίλ θυμάται πάντως «το σοκ που προκάλεσαν στον Μίλαν αυτές οι ψευτοαποκαλύψεις, την απόγνωσή του. (…) Θυμάμαι που ο Μίλαν βγήκε πρώτη φορά απ’ τη σιωπή του για να διαψεύσει κατηγορηματικά τα γεγονότα».
Το 2018, λίγο πριν ο αδάμαστος αυτός εγκέφαλος αρχίσει να φυλλορροεί, ο Κούντερα θα αποκτήσει ξανά την τσέχικη υπηκοότητά του, σε μια σεμνή τελετή στο Παρίσι. Είναι πια 90 ετών. Λίγο νωρίτερα, στα 85 του, θα γράψει το τελευταίο του βιβλίο, τη «Γιορτή της ασημαντότητας». «Αρχισα μ’ ένα αστείο, τελειώνω μ’ ένα αστείο» θα ομολογήσει στη Νουαβίλ.
Το βιβλίο της Νουαβίλ δεν περιλαμβάνει τη σκηνή του θανάτου του Κούντερα, στις 11 Ιουλίου του 2023, στα 94 χρόνια του. Περιλαμβάνει όμως μια σκηνή ανείπωτα συγκινητική και τρυφερή, όπως συχνά ήταν τα βιβλία αυτού τού φύσει και θέσει είρωνα: χαμένος μέσα στην άνοια, ο ανέκφραστος γέρος ακούει μέσω τηλεφώνου την πρώτη ερμηνεία ενός πιανιστικού κομματιού που είχε γράψει στα 14 του. Ο ανοϊκός γέρων χαμογελά πλατιά. «Ακριβώς το ίδιο χαμόγελο με πριν», σχολιάζει η Νουαβίλ.
Εντέλει, μια γωνιά της Τσεχίας υποκλίνεται στο άσωτο τέκνο της: η γενέτειρά του, Μπρνο, ιδρύει τη Βιβλιοθήκη Μίλαν Κούντερα. Στα εγκαίνια παίζει το Κουαρτέτο Γιάνατσεκ.
