Οι ερμηνείες των δικαστικών αποφάσεων μοιάζουν πλέον με τις ερμηνείες των πολιτικών τεκταινομένων. Ο καθένας εισπράττει αυτό που θέλει και σχηματίζει κρίση οριακά αυθαίρετη, χωρίς απαραίτητα να δεσμεύεται από τα γεγονότα. Η δίκη του Πέτρου Φιλιππίδη, πάντως, ολοκληρώθηκε σε δεύτερο βαθμό και το αποτέλεσμα είναι συγκεκριμένο. Δεν υπάρχει ενοχή στο περίπου· η τριετής φυλάκιση με αναστολή δεν είναι «σαν αθώωση», όπως πιστεύουν όσοι περίμεναν το κεφάλι του ηθοποιού σε πιατέλα, ούτε βέβαια «αποδεικνύει πως οι δικαστές μέσα τους δεν ήταν πεπεισμένοι για την ενοχή του Πέτρου Φιλιππίδη», όπως δήλωσε ο συνήγορός του σε μια προσπάθεια να χρυσώσει το χάπι του εντολέα του. Κάθε ανάλυση της κατάστασης, επομένως, είτε από τη σκοπιά του #MeToo είτε από οποιαδήποτε άλλη, λιγότερο ακτιβιστική, πρέπει να αναγνωρίζει ένα αντικειμενικό δεδομένο: ο ηθοποιός ηττήθηκε.
Μια δύσκολη νίκη
Η καταδίκη του ηθοποιού για απόπειρα βιασμού δεν ήταν αυτονόητη. Η τεκμηρίωση του εγκλήματος ήταν τεχνικά δύσκολη και η προκατάληψη εναντίον των καταγγελλουσών ιδιαίτερα δυσοίωνη. Από τα σεξιστικά μαργαριτάρια και τα καφενειακά σχόλια που ακούστηκαν από λειτουργούς της Δικαιοσύνης καθ’ όλη τη διάρκεια της δίκης, κατέστη σαφές ότι τα θύματα δεν κινδύνευσαν μόνο από ψυχολογικό επανατραυματισμό, αλλά κι από στοχευμένες προσπάθειες εκμηδένισης της εμπειρίας τους. Επιπλέον, το momentum του #MeToo εξαντλήθηκε νωρίς, άρα από μόνη της η κοινωνική πίεση δεν θα αρκούσε ώστε δικαστές και ένορκοι να αντιμετωπίσουν τα θύματα με προσοχή και σοβαρότητα. Με λίγα λόγια, το ότι ένας διάσημος και ισχυρός άνδρας καταδικάστηκε για μια επαναλαμβανόμενη εγκληματική συμπεριφορά με έμφυλα χαρακτηριστικά, η οποία, διαχρονικά, θεωρείται από πολλούς αμελητέα, είναι μια κατάκτηση που δεν πρέπει να αγνοηθεί. Ειδικά από όσους δεν την περίμεναν καν ή είχαν εκ προοιμίου αποφασίσει ότι «το σύστημα» και «τα συμφέροντα» θα αθωώσουν το κατηγορούμενο τέκνο τους. Να, λοιπόν, που το τέκνο δεν αθωώθηκε.
Συμπτώματα σήψης
Ο προβληματισμός τον οποίο γεννά ο απόηχος της δίκης δεν πρέπει να αγγίξει τόσο την ένταση της τιμωρίας (αν και επιδέχεται αρκετή συζήτηση η επιείκεια εν προκειμένω), όσο το επισφαλές πλαίσιο μέσα στο οποίο η ενοχή τελικά αποφασίστηκε. Απόψεις όπως «Εδώ στην Ελλάδα τα έχουμε κάνει όλα βιασμό» ή απορίες του τύπου «Γιατί η καταγγέλλουσα δεν αντιστάθηκε / δεν θυμάται / δεν πήγε στην Αστυνομία;» δεν διατυπώθηκαν από κακόνοες μάρτυρες χωρίς την κοινωνική μόρφωση κι επιστημονική κατάρτιση που θα τις καθιστούσε απαράδεκτες. Διατυπώθηκαν από κορυφαίο θεσμικό παράγοντα της δίκης, ο οποίος επέμεινε στην αθωότητα του Φιλιππίδη όχι απλώς επειδή αυτό υποδείκνυαν τα υπάρχοντα στοιχεία (κάτι τέτοιο θα ήταν σεβαστό), αλλά επειδή η προκατασκευασμένη αντίληψή του περί του βιασμού ως πράξης επέβαλε την επίδειξη κακοπιστίας και τη νόθευση τις διαδικασίας με απαρχαιωμένα στερεότυπα. Αυτή τη φορά, πρυτάνευσε η λογική. Την επόμενη;
Είναι η πατριαρχία
Εκεί έγκειται ο προβληματισμός: την επόμενη φορά, οι αντιεπιστημονικές εκτιμήσεις για τη σεξουαλική ετοιμότητα ενός βιαστή και τα ανυπόστατα συμπεράσματα σχετικά με τους κοινωνικούς του τρόπους («πιστεύετε ότι ένας άνθρωπος που ανοίγει την πόρτα στο θύμα είναι βιαστής;» αναρωτήθηκε ο συνήγορος του Φιλιππίδη) μπορεί να μη μειοψηφήσουν, αλλά να επιδράσουν καταλυτικά στην κρίση του δικαστή. Την επόμενη φορά που τα πραγματικά περιστατικά δεν θα ανταποκρίνονται στην αφελή, κινηματογραφικού τύπου εικόνα που διατηρεί για το αρχέτυπο του βιαστή ο τάδε εισαγγελέας ή ο δείνα δικηγόρος, τι θα συμβεί στον κατηγορούμενο και στα φερόμενα ως θύματά του; Τα στοιχεία μισογυνισμού που φανέρωσε η δίκη Φιλιππίδη δεν είναι κατάλοιπα κακοήθους παράδοσης, αλλά ενεργή κουλτούρα η οποία, αν και αποδοκιμάζεται όλο και περισσότερο, διεκδικεί ακόμα χώρο στον δημόσιο λόγο και εύκολα τον κερδίζει.
Οι γενιές που δεν φεύγουν
Κάποιοι λένε ότι αρκεί η νομοθεσία να ανανεώνεται καθώς ανανεώνονται η επιστήμη και η κοινωνία· όσο εξελίσσονται τα εργαλεία ερμηνείας του κόσμου, θα εξελίσσεται και η ίδια η ερμηνεία του κόσμου. Οι γενιές όμως δεν αλλάζουν όσο γρήγορα αλλάζουν τα εργαλεία αυτά, και οι νόμοι μόνοι τους δεν αρκούν. Eνας οπισθοδρομικός άνθρωπος στη λάθος θέση θα ερμηνεύσει έναν προοδευτικό νόμο οπισθοδρομικά. Μια οπισθοδρομική αντίληψη –όπως ότι ένα θύμα πρέπει να φέρεται με ορισμένο τρόπο για να θεωρηθεί θύμα– μπορεί στην πράξη να αποδειχθεί ισχυρότερη από τη μαρτυρία του θύματος. Μέχρι οι άνθρωποι σε θέση ευθύνης να καταλάβουν όσα οι λιγότερο αρμόδιοι από αυτούς έχουν καταλάβει προ πολλού, ότι δεν υπάρχει, για παράδειγμα, απόλυτο πρότυπο θύματος και θύτη ή ότι πολλές διαφορετικές ιδιότητες μπορούν να συνυπάρχουν στο ίδιο πρόσωπο (ένα άτομο μπορεί να έχει κακοποιηθεί και να έχει απωθήσει την κακοποίησή του κι ένα άλλο μπορεί να έχει κακοποιήσει και παράλληλα να είναι ευγενέστατο), επιβάλλεται κοινωνική επαγρύπνηση. Οι διαμαρτυρίες εναντίον της Δικαιοσύνης μπορεί πολλές φορές να φλερτάρουν με τη γραφικότητα ή να υπερβαίνουν το μέτρο, αλλά ενίοτε προσφέρουν στον θεσμό ανεπισήμως την ισορροπία που αυτός δεν έχει κατακτήσει ακόμα.
