«Αυτός που από θρησκοληψία, βανδαλισμό, απαιδευσία και στενομυαλιά παρεμποδίζει τη σημερινή ακτινοβολία της κουλτούρας μας, παρεμποδίζει την ίδια την ύπαρξη αυτού του λαού».
Με αυτά τα λόγια κατέληγε τον Ιούνιο του 1967, στην ομιλία του στο Συνέδριο των Τσεχοσλοβάκων Συγγραφέων, ο 38χρονος τότε Μίλαν Κούντερα. Προηγουμένως είχε μιλήσει για την Ευρώπη του Διαφωτισμού, της ανοχής και της ελεύθερης δημιουργίας. Ασκησε κριτική στη λογοκρισία, ενώ δήλωσε πως δεν υπάρχει απόσταση «ανάμεσα σε μια καταστροφή και μια απαγόρευση». Εφτασε δε στο σημείο να κατηγορήσει ανοιχτά τους Τσέχους ιθύνοντες που, πριν από λίγο καιρό, είχαν απαγορεύσει δύο ταινίες, επειδή «ξεπερνούσαν τους δικούς τους ορίζοντες».
Η ομιλία λαμβάνει χώρα στην κορύφωση της «Ανοιξης της Πράγας», πάνω δηλαδή στο φιλελεύθερο άνοιγμα της τσεχοσλοβακικής κομμουνιστικής κυβέρνησης. Εμείς σήμερα ξέρουμε πως το άνοιγμα αυτό επέφερε την καταστροφή στη χώρα – και είχε σοβαρότατες συνέπειες στον ίδιο τον Κούντερα προσωπικά, τόσο που μέσα στη δεκαετία του ’70 θα επιλέξει να εγκαταλείψει τη χώρα. Απόφαση που πολλοί Τσέχοι, επώνυμοι και ανώνυμοι, δεν θα πάψουν να καταδικάζουν όσα χρόνια κι αν περάσουν.
Οπως γράφει η Φλοράνς Νουαβίλ στο βιβλίο της «Μίλαν Κούντερα. “Γράψιμο… Τι ιδέα κι αυτή!”» (μτφρ.: Γιάννης Η. Χάρης, εκδ. Εστία), ο φίλος του Μίλαν Ούχντε, με τον οποίο συνομίλησε η Γαλλίδα δημοσιογράφος και συγγραφέας πολλά χρόνια αργότερα, θυμόταν τη στιγμή που ο Κούντερα προχωρούσε προς το βήμα. «Ημουν κοντά του», θυμάται ο Ούχντε. «Με κοίταξε παράξενα. Σαν για να πει: “Μα τι κάνω εγώ εδώ;”». Το βέβαιο είναι πως όταν ένα χρόνο μετά, τον Ιούνιο του 1968, η λογοκρισία καταργήθηκε, ο Κούντερα πανηγύρισε.
Αλλά τα πανηγύρια κράτησαν λίγο. Στις 20 και 21 Αυγούστου, οι Σοβιετικοί εισβάλλουν στην Τσεχοσλοβακία «και η κατοχή της από τα στρατεύματα του Συμφώνου της Βαρσοβίας έρχεται να κλαδέψει όλους τους νέους βλαστούς αυτής της δημοκρατικής ορμής».
Εκείνη την εποχή, ο Κούντερα γνωρίζει τη Βέρα Χραμπάνκοβα, που θα γίνει δεύτερη γυναίκα του, ως το τέλος της ζωής του. Η Βέρα είναι καλλιεργημένη, όμορφη, έξυπνη. Μάλιστα, θα γίνει τηλεπαρουσιάστρια στην τσεχοσλοβακική τηλεόραση.
Στο βιβλίο της η Νουαβίλ παραθέτει στη σελίδα 95 μία φωτογραφία. Διαβάζουμε στη λεζάντα: «Στις 6 το πρωί, στις 21 Αυγούστου 1968, η Βέρα Χραμπάνκοβα, πλάι στον συνάδελφό της Γίρζι Σβεκόφσκι, ανακοινώνει τη ρωσική εισβολή στην Τσεχοσλοβακία».
Κοιτάζω προσεκτικά τη φωτογραφία: η Βέρα έχει φέρει το αριστερό της χέρι στο στόμα της και δείχνει να κλαίει.
