Ο νεαρός Μίλαν Κούντερα κάνει όνειρα να γίνει μουσικός. Μια μέρα, ωστόσο, το γυρίζει στη λογοτεχνία και δη στην ποίηση.
Νεανικές αμαρτίες; Και ναι και όχι: την ποίηση θα την εγκαταλείψει αργότερα· η λογοτεχνία όμως, στην ολότητά της, θα γίνει η πραγματική του ταυτότητα.
Το 1953 εκδίδει την πρώτη του ποιητική συλλογή και το 1955 ένα εκτενές ποίημα, που θα αφιερώσει σε έναν κομμουνιστή που είχαν εκτελέσει οι ναζί.
Λίγο πριν γίνει αυτό όμως, το 1947, ο Κούντερα, ανήμερα τα 18α γενέθλιά του, εγγράφεται στο κομμουνιστικό κόμμα της Τσεχίας. «Πιστεύει στον κομμουνισμό», γράφει η Φλοράνς Νουαβίλ στο «Μίλαν Κούντερα. “Γράψιμο… τι ιδέα κι αυτή!”» (μτφρ.: Γιάννης Η. Χάρης, εκδ. Εστία) και αναρωτιέται: Ηταν η νεανική του ποίηση σοσιαλιστικός ρεαλισμός; Ρωτάει επ’ αυτού τον Τόμας Κούμπιτσεκ, διευθυντή της Μοραβικής Εθνικής Βιβλιοθήκης. «Είναι πιο περίπλοκο», αποκρίνεται εκείνος. «Ο Κούντερα δεν διστάζει», λέει, «να προσεγγίσει απαγορευμένα θέματα. Να ονομάσεις μια συλλογή “Μονόλογοι” τον καιρό της συλλογικότητας και του πλήθους, και ενώ μάλιστα έχει προγραφεί η εσωτερική ζωή, έχει ελαφρώς ανατρεπτική χροιά».
Ισως γι’ αυτόν τον λόγο η ποίησή του γίνεται ανάρπαστη αμέσως. Το άτομο, η ευθύνη, οι σχέσεις άνδρα και γυναίκας, η σημασία της τέχνης και της κουλτούρας, θέματα που θα τον σφραγίσουν ισοβίως, τον «τρώνε» και στη νεανική, άγουρη ποίησή του.
Αγουρη; Ο ίδιος πάντως την έχει απορρίψει: τη βρίσκει ολοένα και πιο λυρική. «Για τον Κούντερα λυρικός είναι αυτός που “ταυτίζεται με τα συναισθήματά του”». Για τον Κούντερα που ωριμάζει, ο λυρισμός είναι μια αυταπάτη. Και το αντίδοτο εδώ είναι η τέχνη της ειρωνείας. «Και η ειρωνεία είναι η προοπτική του μυθιστορήματος», γράφει ο ίδιος σε ένα καναδικό περιοδικό το 1979.
Το 1958, ο 30χρονος πλέον Τσέχος εγκαταλείπει την ποίηση οριστικά. Περνάει –προσωρινά– από το θέατρο, μα αγκυροβολεί στην πρόζα.
Μισό λεπτό όμως: Αφήσαμε το θέμα της στράτευσης στον κομμουνισμό στα μισά. Δεν πρέπει, διότι η υπόθεση αυτή (ας την πούμε κάπως σχηματικά «κομμουνισμός/αντικομμουνισμός») θα στιγματίσει τον Κούντερα διά βίου.
Πάμε πάλι από την αρχή: πότε εγγράφεται στο Κόμμα; Το 1947. Η Τσεχία όμως τότε δεν είναι ακόμα κομμουνιστική. Μόλις έχει αναδυθεί από τον εφιάλτη του ναζισμού (έως το 1942, στην Πράγα έδρευε ο θηριώδης Ράινχαρντ Χάιντριχ…).
«Η χώρα του», γράφει η Νουαβίλ, «έχει ακόμα όλα τα επιφανειακά γνωρίσματα μιας δημοκρατίας». Κυκλοφορούν ελεύθερα όλες οι εφημερίδες, τσεχικές και ξένες (ακόμα και οι πιο συντηρητικές), στα σινεμά προβάλλονται ταινίες του Χόλιγουντ κ.τ.λ., κ.τ.λ.
Ολα αυτά τα ωραία έως τον μοιραίο Φεβρουάριο του 1948. Τότε αλλάζουν όλα. «Είναι αυτό που οι Δυτικοί αποκαλούν “πραξικόπημα της Πράγας” και οι Σοβιετικοί “νικηφόρο Φλεβάρη”». Η συνέχεια αύριο.
