Τι μπορείς να κάνεις όταν συνειδητοποιείς ότι η ανθρώπινη ύπαρξη είναι εγκαταλελειμμένη σε ένα σύμπαν τυχαιότητας και έλλειψης νοήματος; Απελπίζεσαι; Ο Τσέχος συγγραφέας Μίλαν Κούντερα (γεννημένος την Πρωταπριλιά του 1929 – πέθανε τέτοιες μέρες, στις 11 Ιουλίου του 2023) επιλέγει την ακριβώς αντίθετη στάση: «Η συνείδηση και η πνευματική διαύγεια είναι λυτρωτικές. Εκμηδενίζουν καθετί σοβαρό, κάθε βάρος. Κάνουν το διακύβευμα να γίνεται απλώς παιχνίδι», γράφει η Γαλλίδα δημοσιογράφος και συγγραφέας Φλοράνς Νουαβίλ στο δοκίμιο που μόλις κυκλοφόρησε στη χώρα μας «Μίλαν Κούντερα. “Γράψιμο… τι ιδέα κι αυτή!”» (μτφρ.: Γιάννης Η. Χάρης, εκδ. Εστία).
Η Νουαβίλ υπήρξε φίλη του ζεύγους Μίλαν και Βέρα Κούντερα, που δεν ήταν και το πιο εύκολο πράγμα στον κόσμο, ειδικά αν ήσουν δημοσιογράφος. Ο Κούντερα είχε πάψει εδώ και δεκαετίες να μιλάει στον Τύπο, περιφρουρούσε με ιερή προσήλωση την προσωπική του ζωή και είχε μια πάγια, ισόβια φιλοσοφία: από εκείνον, αν είναι να μείνει κάτι, αυτό να είναι τα μυθιστορήματα και τα δοκίμιά του.
Με αυτή την κουντεριανή λογική στήνει και το δικό της βιβλίο η Νουαβίλ: περιλαμβάνει ψήγματα βιογραφίας και μεταφέρει συζητήσεις της με τον μεγάλο αυτό Τσέχο που διέπρεψε στη Γαλλία, ωστόσο στην προσέγγισή της τον πρώτο λόγο έχουν η σκέψη και η τέχνη του συγγραφέα.
Δεν είναι τυχαία η παρατήρηση με την οποία ξεκινήσαμε το σημερινό σημείωμα, η οποία βρίσκεται προς το τέλος του βιβλίου, όταν ο Κούντερα γράφει το μυθιστόρημά του «Αθανασία»: «… κι αν δεν βρίσκουμε σ’ αυτό τον κόσμο καμία ανταπόκριση στο γέλιο μας, μία λύση μόνο μας μένει: να τον πάρουμε τον κόσμο έτσι ολόκληρο και να τον κάνουμε αντικείμενο του παιχνιδιού μας· να τον κάνουμε τον ίδιο παιχνίδι».
Με τον Κούντερα μπαίνεις σε πολλά και διαφορετικά μονοπάτια: από τον κομμουνισμό των πρώτων ετών στην Τσεχία έως την Ανοιξη της Πράγας και την εισβολή των σοβιετικών τανκς, τη δίωξη και την εξορία, τη φήμη ότι είχε καταδώσει έναν αντιφρονούντα στη μυστική αστυνομία έως τη μουσική και, βέβαια, το μυθιστόρημα, τον ερωτισμό και τη φιλοσοφία, την κουλτούρα της κεντρικής Ευρώπης, που για τον Κούντερα ήταν η ιστορία ολόκληρης της ζωής του – το βιβλίο της Νουαβίλ είναι πολύ πλούσιο και υπερβαίνει το στενό «λογοτεχνικό ενδιαφέρον», συνεπώς θα μας απασχολήσει σε διάφορα επίπεδα.
Το εκπληκτικό είναι ότι, ενώ με τον Κούντερα βουτάς στα βαθιά (από τον Μπετόβεν και τον Γιάνατσεκ στον Γκαίτε και στον Νίτσε), υπάρχει κάτι ανάλαφρο, σχεδόν αέρινο στη σκέψη του και στη γραφή του. Ωστόσο, ας το έχουμε αυτό υπόψη: ο Μίλαν Κούντερα ήταν, πάνω απ’ όλα, μυθιστοριογράφος. Τίποτε άλλο. Ούτε Τσέχος, ούτε Γάλλος, ούτε δεξιός, ούτε αριστερός. Αυτή ήταν η λύτρωσή του, αλλά και η πηγή πολλών προβλημάτων του.
