Κλείνουμε σήμερα την εβδομάδα Μάνου Χατζιδάκι. Ξεκίνησε την περασμένη Τρίτη με δύο αφορμές, θυμίζω: την Κυριακή 15 Ιουνίου έκλεισαν 31 χρόνια από τον θάνατό του (1994) και φέτος συμπληρώνονται εκατό χρόνια από τη γέννησή του (1925).
Υπάρχει και μια τρίτη αφορμή: Το ότι έως τώρα δεν έχει ανακοινωθεί τίποτε απολύτως για αυτή την εκατονταετία Μάνου Χατζιδάκι. Τα γενέθλιά του είναι στις 25 Οκτωβρίου. Ισως έως τότε κάτι να πάει να διορθωθεί. Ας κρατήσουμε, προς το παρόν, τα προσχήματα μέσω της ταπεινής αυτής στήλης, παρακολουθώντας την ανθολογία κειμένων και συνομιλιών του Χατζιδάκι με τον τίτλο «Ο καθρέφτης και το μαχαίρι» (εκδ. Ικαρος, 2011).
Εκεί υπάρχει ένα σημείο στο οποίο ο γράφων έχει επανέλθει στο παρελθόν. Προσωπικές αδυναμίες. Αφορά τη γνωριμία του Χατζιδάκι με τον Γιώργο Σεφέρη. «Η Γερτρούδη Στάιν είχε πρωτομιλήσει για μένα στον Σεφέρη», γράφει.
Η ιστορία εκτυλίσσεται τη δεκαετία του ’40. Οταν ο Σεφέρης επέστρεψε απ’ το Λονδίνο στην Αθήνα, θέλησε να συναντήσει τον Χατζιδάκι. Τη γνωριμία ανέλαβε ο Γιώργος Κατσίμπαλης και η Αγγελική Χατζημιχάλη τους προσκάλεσε όλους σε δείπνο στο σπίτι της. Αλλά έπεσαν πάνω στον Δεκέμβριο του 1944. «Ξέσπασε ο εμφύλιος», γράφει ο Χατζιδάκις. Το δείπνο ακυρώθηκε.
Ο Χατζιδάκις βρέθηκε «με τους ηττημένους και υποχωρούσε προς την Καστοριά μαζί με το στρατό του ΕΛΑΣ. Ετσι καθώς υποχωρούσαμε, διάβαζα με απορία το “Μυθιστόρημα”».
Σκέφτεται κάποιος σήμερα, εν μέσω της παγωνιάς και της ήττας, ένας εικοσάχρονος νεαρός, πρώην ΕΠΟΝίτης, ανάμεσα σε άλλους συντρόφους εν όπλοις με το ηθικό στα γόνατα, να διαβάζει στίχους όπως: «Οι σύντροφοι τέλειωσαν με τη σειρά,/ με χαμηλωμένα μάτια. Τα κουπιά τους/ δείχνουν το μέρος που κοιμούνται στ’ ακρογιάλι.// Κανείς δεν τους θυμάται. Δικαιοσύνη».
Χατζιδάκις και Σεφέρης θα γνωριστούν το 1947. Η περιγραφή και ο διάλογος έχουν κάτι το αποκαλυπτικό για την ίδια την Ελλάδα. «Θέλησα να μου εξηγήσει όλα τα σχετικά με την “Ερημη χώρα” (σ.σ. του Τ. Σ. Ελιοτ). – Τι θέλετε να μάθετε; μου λέει. – Ποια είναι, τον ρωτώ. Μου απαντά: – Ο τόπος μας. Προσπαθήστε να τον γνωρίσετε. Δεν έχω άλλο να σας πω…».
Η προτροπή του Σεφέρη, ότι η Ελλάδα είναι η «έρημη χώρα», γίνεται και πάλι εν μέσω του Εμφυλίου, ο οποίος όμως πλέον μαίνεται μακριά από την Αθήνα. Συχνά, όμως, κάποιος σκέφτεται ότι η «έρημη χώρα» δεν αφορά μόνον εκείνα τα χρόνια.
Το σχόλιο του Χατζιδάκι: «Το επεισόδιο αυτό έγινε αφορμή να απομακρυνθώ τελείως απ’ το μεσοπόλεμο, να γνωρίσω όλες τις λεπτομέρειες του τόπου μου, να γίνω φίλος με τον Νίκο Χατζημιχάλη, τον γιο της Αγγελικής, να διαβάσω τα απομνημονεύματα του Στρατηγού Μακρυγιάννη, και να εκτιμήσω βαθιά τον Σεφέρη χωρίς ποτέ να γίνουμε φίλοι».
