Ας αφήσουμε στο πλάι τα νεκρά παιδιά και την πείνα για λίγο. Ας ξεχάσουμε ότι εδώ και κάποιο διάστημα νοσοκομεία γίνονται πιθανοί στόχοι πυραυλικών επιθέσεων, γιατροί δουλεύουν χωρίς εργαλεία. Αυτά είναι προφανείς τρόποι να αισθανθεί κανείς ματαίωση. Να νιώσει ότι η ανθρωπότητα απέτυχε. Ομως, οι ειδήσεις είναι δυσβάσταχτες ακόμη κι όταν δεν είναι τόσο τραγικές. Πάρτε για παράδειγμα το διαστημικό πρόγραμμα της Αμερικής.
Κατά τη διάρκεια δοκιμής στο Τέξας εξεράγη ο πύραυλος Starship στης Space X (της εταιρείας του Ελον Μασκ που ασχολείται με την εξερεύνηση του Διαστήματος). Οι εργαζόμενοι και οι επιστήμονες άντλησαν χρήσιμες πληροφορίες από την αποτυχία και θα εργαστούν ώστε να μην ξανασυμβεί. Ωστόσο ακόμη κι αυτή η απολύτως εντυπωσιακή είδηση που παρήγαγε υπερθεαματικές εικόνες προκαλεί αίσθημα ματαίωσης. Γιατί;
Η αλήθεια είναι πως οι ειδήσεις αποτελούνται σε τεράστιο βαθμό από πράγματα που δεν ελέγχουμε. Η εξερεύνηση του Διαστήματος είναι συναρπαστική, όμως οι βλέψεις εποικισμού ενός άλλου πλανήτη, του Αρη, δημιουργούν ανάμεικτα συναισθήματα. Από τη μία, υπάρχει το εντυπωσιακό ξεδίπλωμα του μεγαλείου της τεχνολογικής προόδου. Από την άλλη, η τεχνολογική πρόοδος έχει αποκοπεί από τις κοινωνικές ανάγκες – σε μεγάλο βαθμό τις διαμορφώνει/δημιουργεί. Το εποικιστικό όραμα στο οποίο διοχετεύονται εκατομμύρια δολάρια, γνώσεις και ο χρόνος των πιο έξυπνων ανθρώπων, μάλλον δεν σε αφορά. Ακόμη κι αν καταληφθεί ο Αρης από πλούσιους δισεκατομμυριούχους, ελάχιστα θα βελτιωθεί η δική σου ζωή. Τη χαρά του ταξιδιού θα μοιραστούν μια χούφτα ακραία προνομιούχοι.
Ετσι, αρκετοί άνθρωποι δηλώνουν πως δεν παρακολουθούν τις ειδήσεις, γιατί δεν μπορούν να κάνουν τίποτα με την πληροφορία. Δεν είναι χρήσιμη γνώση. Αλλά δεν είναι και μία κατάσταση απόλυτης γαλήνης όπως στην έκθεση ζωγραφικής ή στο χοντρό μυθιστόρημα, όπου μπαίνει κανείς στο πεδίο του μη χρηστικού, για να βγει ωφελημένος σε πολλαπλά επίπεδα. Ειδικά εάν οι ειδήσεις μεταδίδονται μέσα από κάποια χαμηλής στάθμης τηλεοπτική εκπομπή, νιώθει κανείς εντελώς ανήμπορος, αφού δεν μπορεί καν να τοποθετηθεί κριτικά απέναντι στην είδηση.
Ελάχιστη ταύτιση νιώθουν πια οι απλοί άνθρωποι και με τους παρουσιαστές των ειδήσεων, αλλά και με τους καλεσμένους στα πάνελ. Το επίπεδο το ξέρετε. Δεν ακούνε κάτι που να δίνει διέξοδο στη σκέψη τους, απλώς αφήνονται να συντριβούν υπό το βάρος των γεγονότων (που, ειδικά στην τηλεόραση και σε κάποια reels, με τη χρήση μουσικής και μοντάζ δραματοποιούνται υπερβολικά). Τις προάλλες άκουσα μια παρουσιάστρια να μιλάει για παιδιά της Γάζας με τέτοιο στόμφο κακού ηθοποιού που παραλίγο να γελάσω. Ενιωσα απαίσια.
Η συνειδητοποίηση ότι δεν ελέγχουμε σχεδόν τίποτα από τις ειδήσεις δεν φέρνει στωική αποδοχή. Ερευνες δείχνουν ότι συνδέουμε αρνητικά παγκόσμια γεγονότα με άσχετες δικές μας έγνοιες και καταστροφολογούμε (βλ. Johnston και Davey, The Psychological Impact Of Negative TV News Bulletins). Ακόμη και 14 λεπτά έκθεσης σε αρνητικό περιεχόμενο αρκούν για να νιώσει κανείς μία αρνητική διάθεση. Το συναίσθημα που με ενδιαφέρει περισσότερο, όμως, είναι η ματαίωση, η ιδέα πως είσαι ανήμπορος/ανήμπορη.
Η δημοκρατία βασίζεται στην ιδέα πως έχεις ένα ελάχιστο ποσοστό δύναμης που το μοιράζεσαι με άλλους. Προϋποθέτει τον διάλογο, τη διαφορετικότητα, τον έλεγχο της εξουσίας (αυτά που έχουν καταπνίξει στις χώρες τους οι ηλικιωμένοι, οργισμένοι, βαθιά θρησκευόμενοι άνδρες που έχουν το χέρι τους στο κουμπί των οπλικών συστημάτων αυτές τις ημέρες). Πώς επιδρά σε αυτά τα στοιχειώδη της δημοκρατίας το αίσθημα ματαίωσης που νιώθουν οι άνθρωποι καταναλώνοντας ειδήσεις δευτερολέπτων ξανά και ξανά; Μοιάζει με εθισμό περισσότερο παρά με την επιθυμία να ξέρει κανείς σε βάθος και να μορφώνει (διαρκώς προσωρινά) συμπεράσματα.
