Το 2015, μια ομάδα τεχνολογικών πρωτοπόρων στην Καλιφόρνια ίδρυσε την OpenAI με έναν φιλόδοξο και ηθικά φορτισμένο στόχο: να αναπτύξει την Τεχνητή Γενική Νοημοσύνη (Artificial General Intelligence / AGI) προς όφελος όλης της ανθρωπότητας. Πίσω από την αποστολή αυτή κρυβόταν ο υπαρξιακός φόβος πως, αν ισχυρές τεχνολογίες πέσουν σε λάθος χέρια, οι συνέπειες μπορεί να είναι καταστροφικές. Με χρηματοδότηση ύψους 1 δισ. δολαρίων και προσωπικότητες όπως ο Ελον Μασκ και ο Σαμ Αλτμαν, η OpenAI ξεκίνησε ως μη κερδοσκοπικός οργανισμός, προτάσσοντας τη διαφάνεια, τη συνεργασία και το κοινό καλό.
Σήμερα η OpenAI είναι μια από τις πιο ισχυρές ιδιωτικές εταιρείες στον κόσμο, με την τεχνολογία της να χρησιμοποιείται από εκατοντάδες εκατομμύρια ανθρώπους και τον Αλτμαν να βρίσκεται στο τιμόνι ενός επιχειρηματικού γίγαντα που διαμορφώνει το μέλλον της τεχνητής νοημοσύνης και, μαζί του, τον ίδιο τον κόσμο. Η μετάβαση από τον αλτρουισμό στην επιχειρηματικότητα δεν έγινε αμέσως. Η αρχική ομάδα σύντομα συνειδητοποίησε πως, για να ανταγωνιστεί την DeepMind της Google, χρειαζόταν πολύ περισσότερους πόρους από αυτούς που μπορούσε να προσφέρει ένα μη κερδοσκοπικό σχήμα.
Το 2019 η OpenAI μετατράπηκε σε «εταιρεία περιορισμένου κέρδους». Ο Μασκ αποχώρησε, διαφωνώντας με την αλλαγή. Ο Αλτμαν, ωστόσο, κινήθηκε αστραπιαία: συναντήθηκε με τον CEO της Microsoft Σάτια Ναντέλα και εξασφάλισε επένδυση ύψους 1 δισ. δολαρίων και πρόσβαση σε υπερυπολογιστική ισχύ μέσω του Azure, της cloud πλατφόρμας της. Η συμμαχία αυτή επέτρεψε στην OpenAI τον Νοέμβριο του 2022 να κυκλοφορήσει το ChatGPT, καταφέρνοντας την πιο γρήγορη υιοθέτηση προϊόντος στην ιστορία: μέσα σε μόλις πέντε ημέρες, το ChatGPT απέκτησε πάνω από ένα εκατομμύριο χρήστες!
Στο επίκεντρο της φιλοσοφίας της OpenAI βρίσκεται η θεωρία της «κλιμάκωσης» (scaling hypothesis): όσο περισσότερα δεδομένα και υπολογιστική ισχύ βάζεις σε ένα νευρωνικό δίκτυο, τόσο πιο «έξυπνο» αυτό γίνεται. Το δόγμα αυτό προωθήθηκε κυρίως από τον Ιλία Σούτσκιβερ, επιστημονικό διευθυντή της εταιρείας, ο οποίος βλέπει την τεχνητή νοημοσύνη ως αναλογική του ανθρώπινου εγκεφάλου – και άρα, όσο μεγαλύτερο το «ψηφιακό» μέγεθος, τόσο μεγαλύτερη και η νοημοσύνη.
Η προσέγγιση αυτή αποτελεί εφαλτήριο για μια φρενήρη πορεία τεχνολογικής υπεροχής, αλλά και σημείο τριβής στο εσωτερικό της OpenAI. Τον Νοέμβριο του 2023, μια εσωτερική σύγκρουση κορυφώθηκε: το Δ.Σ. απέπεμψε τον Αλτμαν, θεωρώντας ότι η επιτάχυνση της εμπορευματοποίησης έθετε σε κίνδυνο την αποστολή του οργανισμού. Ο Σούτσκιβερ, αρχικά υποστηρικτής της απόφασης, άλλαξε γνώμη μέσα σε λίγα 24ωρα. Υπό πίεση από εργαζομένους, επενδυτές και τη Microsoft, ο Αλτμαν επέστρεψε θριαμβευτικά. Η OpenAI δεν ήταν πια ένα πείραμα αλτρουιστικής τεχνολογίας – ήταν ένα εμπορικό μεγαθήριο εν τη γενέσει.
Παρά τη διατήρηση της αρχικής αποστολής, η OpenAI λειτουργεί πλέον ως επιχείρηση με στόχο την κυριαρχία. Το αφήγημα περί «οικουμενικού οφέλους» είναι τόσο αόριστο που ερμηνεύεται κατά το δοκούν: είτε για την ανάγκη αυστηρού ελέγχου είτε για την άμεση και απρόσκοπτη διάδοση των εργαλείων AI.
Πίσω από τα συστήματα τεχνητής νοημοσύνης κρύβεται μια αόρατη αλυσίδα παραγωγής: χιλιάδες εργαζόμενοι στις παρυφές της παγκόσμιας οικονομίας πληρώνονται με ψίχουλα (2 δολάρια την ώρα) για να καθαρίζουν, να σχολιάζουν και να εποπτεύουν δεδομένα – από την Κένυα μέχρι τη Βενεζουέλα. Παράλληλα, η ενεργειακή και περιβαλλοντική κατανάλωση είναι τεράστια.
Από τα πιο θαυμαστά των ανθρωπίνων επιτευγμάτων, η τεχνητή νοημοσύνη κινδυνεύει να καταστεί όχημα μιας νέας παγκόσμιας τάξης. Μια χούφτα ιδιωτών συγκεντρώνει τεράστια εξουσία, ελέγχοντας εργαλεία που επηρεάζουν τις γλώσσες, τις γνώσεις και την επικοινωνία δισεκατομμυρίων ανθρώπων. Οι αποφάσεις τους λαμβάνονται πίσω από κλειστές πόρτες, χωρίς δημοκρατική λογοδοσία. Το μόνο που απαιτείται είναι πίστη στο όραμα – ή σιωπή.
Χρειάζεται επειγόντως δημοκρατική παρέμβαση: νομοθετικά πλαίσια για την προστασία των προσωπικών δεδομένων, διαφάνεια στις δημόσιες επενδύσεις, ενεργή συμμετοχή των τοπικών κοινωνιών στον σχεδιασμό και στη λειτουργία των data centers, καθώς και αυστηρή ρύθμιση για τις περιβαλλοντικές επιπτώσεις. Η κοινωνία οφείλει να ανακτήσει τον έλεγχο των πόρων –δεδομένων, γης, ενέργειας– που τροφοδοτούν την αυτοκρατορία της τεχνητής νοημοσύνης.
Η OpenAI δεν είναι απλώς μια εταιρεία. Είναι το σύμβολο μιας νέας εποχής που η τεχνολογία χρησιμοποιείται ως μοχλός συσσώρευσης εξουσίας. Το ερώτημα δεν είναι αν θα υπάρξει Τεχνητή Γενική Νοημοσύνη, αλλά ποιοι θα την ελέγχουν – και με ποιο τίμημα για τους υπόλοιπους. Το μέλλον δεν είναι ουδέτερο. Και η τεχνητή νοημοσύνη, όπως και η ιστορία, γράφεται από εκείνους που την ελέγχουν.
*Ο κ. Θάνος Παπαδημητρίου διδάσκει επιχειρηματικότητα στο NYU Stern της Νέας Υόρκης και στο SDA Bocconi της Μουμπάι. Είναι συνιδρυτής της τεχνολογικής startup Moveo AI.
