Καθώς ο πρόεδρος Ντόναλντ Τραμπ διαταράσσει τις παραδόσεις της αμερικανικής εξωτερικής πολιτικής, παρατηρητές σε όλο τον κόσμο, και ιδιαίτερα στην Ευρώπη, νοσταλγούν τις εποχές που η Αμερική ήταν πιο προβλέψιμη στις κινήσεις της. Αυτή η νοσταλγία για τη σταθερότητα και την αξιοπιστία μιας άλλης Αμερικής εκφράζεται και ως επιθυμία επιστροφής σε πολιτικές φυσιογνωμίες του παρελθόντος, όπως ο Χένρι Κίσινγκερ.
Τι θα σκεφτόταν ο Χένρι Κίσινγκερ για τον Ντόναλντ Τραμπ και τις απειλές του να καταλάβει τη Γροιλανδία, να εντάξει τον Καναδά ως 51η πολιτεία, να ξεκινήσει εμπορικό πόλεμο με την Κίνα και τους συμμάχους των ΗΠΑ και να ταχθεί στο πλευρό της Ρωσίας στο θέμα της Ουκρανίας; Τα στοιχεία που διαθέτουμε για τη στάση του στην πρώτη θητεία του Τραμπ είναι ελάχιστα. Ο Κίσινγκερ τον συνάντησε λίγο μετά την ορκωμοσία του και εκτίμησε το προνόμιο της απευθείας πρόσβασης στον πρόεδρο. Ο γαμπρός του Τραμπ, Τζάρεντ Κούσνερ, τον συμβουλεύτηκε για θέματα της Μέσης Ανατολής, και ο Κίσινγκερ επαίνεσε τις Συμφωνίες του Αβραάμ τις οποίες διαπραγματεύτηκε η κυβέρνηση Τραμπ. Από την άλλη, προειδοποίησε πως η πολιτική απέναντι στην Κίνα οδηγεί τις δύο χώρες στο «κατώφλι ενός ψυχρού πολέμου».
Εδώ είναι χρήσιμο να θυμηθούμε λίγη ιστορία. Ο Κίσινγκερ ήταν σύμβουλος Εθνικής Ασφαλείας όταν ο πρόεδρος Ρίτσαρντ Νίξον συγκλόνισε τον κόσμο ανακοινώνοντας, τον Ιούλιο του 1971, την πρόθεσή του να επισκεφθεί την Κίνα – ένα ταξίδι που είχε οργανώσει ο ίδιος ο Κίσινγκερ. Εναν μόλις μήνα αργότερα, όμως, ο Νίξον επρόκειτο να συγκλονίσει ξανά τον κόσμο ανακοινώνοντας ότι οι Ηνωμένες Πολιτείες θα έθεταν τέλος στη μακροχρόνια σύνδεση του δολαρίου με την τιμή του χρυσού, θα επέβαλλαν οριζόντιο δασμό 10% σε όλες τις εισαγωγές και θα εφάρμοζαν εσωτερικούς ελέγχους σε μισθούς και τιμές. Αυτό το δεύτερο «σοκ του Νίξον», όπως το αποκάλεσαν οι Ιάπωνες, συγκλόνισε τους συμμάχους της Αμερικής, καθώς έβαλε τέλος στην εποχή των σταθερών συναλλαγματικών ισοτιμιών του Μπρέτον Γουντς και πυροδότησε οικονομικό χάος. Ο υπουργός Οικονομικών του Νίξον, ο Τεξανός Τζον Κόναλι, είχε πει χαρακτηριστικά: «Η άποψή μου είναι πως οι ξένοι θέλουν να μας τη φέρουν, οπότε δική μας δουλειά είναι να τους τη φέρουμε πρώτοι».
Ο Κίσινγκερ δεν είχε άμεση ανάμειξη σε εκείνη την απόφαση του Νίξον, αλλά του τηλεφώνησε για να τον επαινέσει, λέγοντάς του: «Συγχαρητήρια, πέτυχες άλλο ένα πραξικόπημα!». Ωστόσο, τους επόμενους μήνες, καθώς οι διαπραγματεύσεις δεν σημείωναν καμία πρόοδο, και τόσο οι Ευρωπαίοι όσο και οι Ιάπωνες επέκριναν ανοιχτά την επιθετικότητα του Κόναλι και την απουσία οποιουδήποτε αμερικανικού σχεδίου, ο Κίσινγκερ θεώρησε ότι έπρεπε να παρέμβει. Φοβόταν ότι η τακτική του Κόναλι προκαλούσε ρήγμα στη δυτική συμμαχία, τη στιγμή που ο Νίξον ετοιμαζόταν να επισκεφθεί την Κίνα και στη συνέχεια να διαπραγματευτεί με τη Σοβιετική Ενωση για τα πυρηνικά. Πίεσε τον Κόναλι να παρουσιάσει στους συμμάχους πιο εποικοδομητικές προτάσεις για το εμπόριο και τη νομισματική μεταρρύθμιση. Oπως είπε ο ίδιος στον Νίξον: «Οι Τεξανοί δεν έχουν ιδιαίτερη διπλωματική φινέτσα» και, υιοθετώντας το λεξιλόγιο του Κόναλι, προειδοποίησε: «Αν τη φέρουμε στους πάντες στον ελεύθερο κόσμο… τότε θα υπονομεύσουμε ολόκληρη τη δομή του ανταγωνισμού μέσα σε αυτόν τον ελεύθερο κόσμο». Η παρέμβασή του ενθάρρυνε τον Νίξον να αμβλύνει τη γραμμή Κόναλι και, τον Δεκέμβριο του 1971, οι Ηνωμένες Πολιτείες κατέληξαν σε προσωρινή συμφωνία με τους συμμάχους για νέους εμπορικούς και νομισματικούς κανόνες.
Nα υιοθετήσει μια πιο διπλωματική και λιγότερο συγκρουσιακή στάση απέναντι στον κόσμο και να αναγνωρίσει πως οι σύμμαχοι έχουν να λογοδοτήσουν στις δικές τους εσωτερικές εκλογικές βάσεις.
Ο Κίσινγκερ έδινε πάντα προτεραιότητα στη γεωπολιτική έναντι της οικονομίας, χωρίς αυτό να σημαίνει πως θα στεκόταν αυτομάτως στο πλευρό των συμμάχων. Κατά τη διάρκεια του Πολέμου του Γιομ Κιπούρ, όταν οι Ευρωπαίοι αποστασιοποιήθηκαν από τη στήριξη που παρείχε η Αμερική στο Ισραήλ –φτάνοντας στο σημείο να αρνηθούν ακόμη και δικαιώματα προσγείωσης σε αμερικανικά αεροσκάφη που μετέφεραν εφόδια στους Ισραηλινούς–, ο Κίσινγκερ αγανάκτησε. Οργισμένος, κατήγγειλε τους Ευρωπαίους ως αχάριστους απέναντι «στη χώρα που αποκατέστησε τις οικονομίες τους και στην οποία εξακολουθούν να βασίζονται για την ασφάλειά τους». Πίστευε ότι η Ευρώπη επιχειρούσε να συγκροτήσει μια ταυτότητα βασισμένη σε έναν έμμεσο αντιαμερικανισμό – τόσο μέσω της κλειστής αγοράς της όσο και μέσω μιας πιο φιλοαραβικής στάσης στη Μέση Ανατολή. Στους μήνες που ακολούθησαν, συμβούλεψε τον Νίξον να καταστήσει σαφή τη σύνδεση –όπως την αντιλαμβάνονταν οι Αμερικανοί– μεταξύ της εξάρτησης της Ευρώπης από τις ΗΠΑ για την ασφάλειά της και των οικονομικών θεμάτων. Ο Νίξον προειδοποίησε ότι «οι Ευρωπαίοι δεν μπορούν να τα έχουν όλα δικά τους».
Δεν έχω καμία αμφιβολία ότι, αν ζούσε σήμερα, ο Χένρι Κίσινγκερ θα συμβούλευε τον Ντόναλντ Τραμπ να υιοθετήσει μια πιο διπλωματική και λιγότερο συγκρουσιακή στάση απέναντι στον κόσμο και να αναγνωρίσει πως οι σύμμαχοι έχουν να λογοδοτήσουν στις δικές τους εσωτερικές εκλογικές βάσεις. Ωστόσο, αξίζει να θυμόμαστε ότι ακόμη και ο Κίσινγκερ είχε συχνά δυσκολίες στις σχέσεις του με τους συμμάχους και δεν δίσταζε να καταφεύγει σε κάποιες από τις σκληρές συναλλακτικές τακτικές που υιοθετεί και ο Τραμπ.
Oλα αυτά φέρνουν στον νου τη διάσημη ρήση του Ουίνστον Τσώρτσιλ κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο: «Υπάρχει μόνο ένα πράγμα χειρότερο από το να πολεμάς με συμμάχους, και αυτό είναι να πολεμάς χωρίς αυτούς».
*Ο κ. Τόμας Α. Σβαρτς είναι καθηγητής Ιστορίας στο Πανεπιστήμιο Βάντερμπιλτ και συγγραφέας της βιογραφίας του Χένρι Κίσινγκερ «Henry Kissinger and American Power: A Political Biography».
