Αύριο ο Ντόναλντ Τραμπ ορκίζεται ως ο 47ος πρόεδρος των Ηνωμένων Πολιτειών. Εισέρχεται στον Λευκό Οίκο από θέση ισχύος, δεδομένου του ελέγχου που θα ασκεί στα δύο σώματα του Κογκρέσου τουλάχιστον μέχρι το 2026, αλλά βρίσκεται αντιμέτωπος με ένα ιδιαίτερα πολωμένο κλίμα, το οποίο εν πολλοίς έχει τροφοδοτήσει.
Στο εξωτερικό, οι ΗΠΑ, χωρίς να διάγουν τις καλύτερες μέρες τους, βρίσκονται σε πλεονεκτική θέση, λόγω της αποδυνάμωσης των κυριότερων ανταγωνιστών τους. Η Κίνα εμφανίζει εδώ και σχεδόν μια δεκαετία οικονομική στασιμότητα, με συνέπεια να μην επιζητεί περιπέτειες στο πεδίο εμπορίου και οικονομίας. Η Ρωσία, που δείχνει πολύ περισσότερο αναθεωρητική, παρά τα εδαφικά κέρδη της στην Ουκρανία, δεν είναι σε θέση να υψώσει το ανάστημά της απέναντι στις Ηνωμένες Πολιτείες. Το Ιράν έχει υποστεί στρατηγική ήττα στη Μέση Ανατολή, ενώ η πίεση στο καθεστώς εκ των έσω και λόγω των κυρώσεων αυξάνεται. Μόσχα και Τεχεράνη προσπαθούν μαζί με τη Βόρειο Κορέα να συμπήξουν μέτωπο εις βάρος της Δύσης και της υφιστάμενης τάξης πραγμάτων, αλλά χωρίς την ενεργό συμμετοχή του Πεκίνου δεν θα τα καταφέρουν. Παράλληλα, πολλοί και εκ των παραδοσιακών συμμάχων της Ουάσιγκτον είναι αισθητά αποδυναμωμένοι, διαπίστωση πάντως που δεν φαίνεται να προβληματίζει ιδιαίτερα τον Τραμπ, αν δεν τη θεωρεί και ευνοϊκή για να μπορέσει πιο εύκολα να τους επιβληθεί. Μάλιστα, αντιθέτως με τον Ιανουάριο του 2017, δεν υπάρχει αυτή τη στιγμή αντίπαλο δέος (όπως τότε η Μέρκελ) ούτε μια σύμπραξη κρατών εντός της Δύσης που θα σταθεί απέναντί του. Για παράδειγμα, όταν θα ξεκινήσει τις μαζικές απελάσεις μεταναστών και θα αποσύρει τις ΗΠΑ από τη Συνθήκη των Παρισίων, ποιος ηγέτης θα αντιπαρατεθεί μαζί του για τις δυτικές αξίες ή την προστασία του πλανήτη;
Από την άλλη, ζούμε σε ένα πολύ πιο ανταγωνιστικό και ακανόνιστο διεθνές περιβάλλον, με κράτη παρίες να είναι σε θέση να προκαλούν ζημιές ακόμη και σε υποδομές, δίκτυα και μεταφορές, χωρίς να είμαστε σε θέση να αντιμετωπίσουμε στην ολότητά τους αυτού του τύπου τις υβριδικές απειλές. Σε αυτές τις συνθήκες, είναι σχεδόν βέβαιο ότι ο Τραμπ θα σημειώσει στην αρχή της θητείας του (όπου θα έχει το momentum) αρκετές επιτυχίες και θα καταφέρει πιθανότατα να επανακαθορίσει τις διεθνείς νόρμες, θέτοντας κώδικες συνεννόησης βασισμένους στην ισχύ των ΗΠΑ και τη σχετική αδυναμία των άλλων. Και είναι αλήθεια ότι σήμερα οι περισσότεροι και σημαντικότεροι εταίροι των Αμερικανών έχουν μεγάλη ανάγκη μια λειτουργική σχέση μαζί τους, οπότε ακόμη και κόντρα στη θέλησή τους θα εμφανίζονται πιο δεκτικοί και ανεκτικοί. Ο Τραμπ, όμως, εμφορούμενος από ωμή επιχειρηματική αντίληψη, «μυρίζεται» την αδυναμία και δύσκολα δεν θα την εκμεταλλευτεί έναντι όλων, χωρίς διαχωρισμό ανάμεσα σε φίλους και αντιπάλους. Και δεν είναι εύκολο να πειστεί ότι χρειάζεται σταθερές συμμαχίες, άρα και συμπαγείς και αξιόπιστες σχέσεις, ούτε δείχνει να κόπτεται για το ποιος θα καλύψει το κενό που θα αφήσει η αποστασιοποίηση της Ουάσιγκτον από περιοχές που δεν διακυβεύεται κάτι ουσιαστικό γι’ αυτή. Είναι, ωστόσο, πιθανός ο ορισμός τοποτηρητών, οι οποίοι θα επωμιστούν την ευθύνη ώστε να μη χρειάζεται οι ΗΠΑ να ασχολούνται με προβλήματα και κρίσεις. Τα κριτήρια επιλογής τοποτηρητών είναι θολά: θα μετρήσει ο βαθμός εμπιστοσύνης, η ικανότητα να φέρουν εις πέρας την αποστολή ή και η προσήλωση στον Τραμπ και τις απόψεις του. Σε αυτό το πνεύμα η Ιταλία θα είναι σε πρώτη φάση ο σημαντικότερος εταίρος των Αμερικανών στην Ευρώπη. Ισως να αφεθεί χώρος στον Πούτιν για ελιγμούς στον μετασοβιετικό χώρο, αν εξευρεθεί ικανοποιητική για τον Τραμπ λύση στην Ουκρανία. Ενώ, Ισραήλ, Σαουδική Αραβία και Τουρκία βρίσκονται σε πρώτο πλάνο στη Μέση Ανατολή.
Η προσέγγιση ενός προσώπου με τα χαρακτηριστικά του Τραμπ δεν είναι εύκολη. Η τόνωση του «εγώ» του έχει όρια και δεν αποτελεί λύση. Σέβεται την ισχύ και τις ηγεσίες, κυρίως τις αυταρχικές. Η Αθήνα δεν πλεονεκτεί σε κάτι από τα παραπάνω. Στη συναλλακτική σχέση μαζί του, πάντως, φροντίζουμε να είμαστε χρήσιμοι, επινοητικοί και ενεργητικοί στην ανάληψη πρωτοβουλιών περιφερειακού επιπέδου, με έμφαση σε επιχειρηματικά σχέδια. Χρειάζεται, εξίσου, να διαμεσολαβούμε για να δίνουμε λύσεις προκειμένου να μην απαιτείται η τακτική παρέμβαση των ΗΠΑ, προσβλέποντας σε τακτικές διαβουλεύσεις, αλλά και στην αναγνώρισή μας ως υπολογίσιμο παίκτη, ειδικότερα όταν τυχόν προκύψουν κρίσεις.
O κ. Κωνσταντίνος Φίλης είναι διευθυντής του Ινστιτούτου Διεθνών Υποθέσεων (IGA) και καθηγητής του Αμερικανικού Κολλεγίου Ελλάδος.
