«Κραταιό πανεπιστήμιο» είναι ο τίτλος του βιβλίου του Οδυσσέα Ζώρα που κυκλοφορεί από τις εκδόσεις Gutemberg. Ο συγγραφέας του είναι χειρουργός – ογκολόγος. Διετέλεσε πρύτανης του Πανεπιστημίου Κρήτης, πρόεδρος του Ελληνικού Ανοιχτού Πανεπιστημίου και γ.γ. τριτοβάθμιας εκπαίδευσης στο υπουργείο Παιδείας. Θα μου πείτε, η Ελλάδα παράγει περισσότερους πρυτάνεις, προέδρους και γενικούς γραμματείς από όσους μπορεί να αντέξει. Διαβάζοντας όμως το βιβλίο του Ζώρα, μπόρεσα να καταλάβω πολλές από τις αιτίες της ασθένειας που ταλανίζει το ελληνικό πανεπιστήμιο. Θα τις συνόψιζα σε αυτό που ο ίδιος κατονομάζει: Είναι ένας μηχανισμός παραγωγής μετριοκρατίας που αποκλείει τη «μεριτοκρατία» – άντε να το πεις στα ελληνικά «αριστοκρατία», ή μήπως το ελληνικότατο «ελίτ». Κατά τον Ζώρα, η ίδρυση του πανεπιστημίου, το οποίο είναι κατεξοχήν δημιούργημα του ευρωπαϊκού πολιτισμού, στηρίζεται στη θεωρία μιας Ελλάδας η οποία είναι με το ένα πόδι στην οθωμανική Ανατολή και με το άλλο στη Δύση.
Το ενδιαφέρον με το βιβλίο του Ζώρα είναι ότι αναζητά τις ρίζες της ασθένειας στην ίδια την ίδρυση του πρώτου ελληνικού πανεπιστημίου, του «Οθωνικού». Οι στόχοι του ήταν ο εθνοκεντρισμός, ο σχολαστικισμός, ο κλασικισμός και η αντίληψη του Κοραή περί «μετακένωσης». Ενα εσωστρεφές πανεπιστήμιο σε μια χώρα που αναζητούσε τη σύγχρονη ταυτότητά της. Βασικός στόχος, η εκπαίδευση δασκάλων για τις ανάγκες ενός κρατιδίου όπου οι περισσότεροι πολίτες του ήταν αναλφάβητοι. Εκπαίδευση ιερέων. Πώς να μη σκεφτείς ότι εκεί εντοπίζεται η αρχή της εδραιωμένης νοοτροπίας απ’ την οποία δεν έχουμε απαλλαγεί έως σήμερα; Η αποφοίτηση είναι το διαβατήριο του διορισμού στο Δημόσιο.
Και πώς να μη συνδυάσω αυτήν τη νοοτροπία με την περίφημη διαμάχη των «αυτοχθόνων» με τους «ετερόχθονες», στην οποία επικράτησαν οι πρώτοι; Το μικρό κρατίδιο αντιμετώπιζε φοβικά τον μείζονα ελληνισμό. Οχι μόνο δεν τους κάλεσαν αλλά απέκλεισαν και τον Κωνσταντίνο Παπαρρηγόπουλο ως ετερόχθονα. Κάνω ένα άλμα και από το 1837 πάω στο 2011 και στον περίφημο νόμο Διαμαντοπούλου. Ο κόσμος έχει αλλάξει, όμως η νοοτροπία του πανεπιστημίου παραμένει σταθερή. Τα ιδρύματα θα διοικούνταν από τα Συμβούλια Ιδρύματος, τα οποία θα απαρτίζονταν από μέλη ΔΕΠ της ημεδαπής όσο και της αλλοδαπής. Οπως γράφει ο Ζώρας, ο νόμος πολεμήθηκε από πρυτανικές αρχές, κομματικές νεολαίες, διοικητικούς υπαλλήλους και τοπικές κοινωνίες. «Τα ένδοξα τέκνα της Ελλάδας θα έμπαιναν κάτω από τον ζυγό των ξένων καθηγητών». Τους δικαίωσαν οι επόμενοι υπουργοί Παιδείας με τελευταίο τον ελευθερωτή Γαβρόγλου, ο οποίος και κατήργησε τον νόμο Διαμαντοπούλου.
Εχει προηγηθεί ο περίφημος «νόμος-πλαίσιο» του 1982, που δημιουργεί τη διαπλοκή ανάμεσα σε μέλη ΔΕΠ και στις κομματικές παρατάξεις. Και το περίφημο «άσυλο» που, όπως σημειώνει ο Ζώρας, οδηγεί στην «κατάχρησή του από παραβατικά στοιχεία, που παρεισέφρεαν στα πανεπιστήμια μετατρέποντάς τα σε γιάφκες παρανομίας και βαριάς εγκληματικότητας». Αυτόν υπέστη για μερικές δεκαετίες το πανεπιστήμιο και εξακολουθεί να υφίσταται τις συνέπειές του.
Το βιβλίο αυτό δίνει μια ερμηνεία της βασικής ασθένειας της ελληνικής κοινωνίας, της μετριοκρατίας. Ορίζει το πανεπιστήμιο ως μηχανισμό αναπαραγωγής αυτής της μετριοκρατίας. Παρ’ όλ’ αυτά, παραμένει αισιόδοξος. Ως ένας εκ των αρχιτεκτόνων του νομοσχεδίου για την απελευθέρωση της τριτοβάθμιας εκπαίδευσης από τον κρατισμό, κοινώς τη νομιμοποίηση των μη κρατικών πανεπιστημίων. Δεν μπορώ να κρίνω τις «Μεταρρυθμιστικές προτάσεις», που είναι και το τελευταίο κεφάλαιο του βιβλίου του.
Μπορώ όμως να σκεφτώ αυτά που γράφει ως γιατρός. Αναφέρεται στην πανδημία και στο ηθικό δίλημμα του «ποιος θα ζήσει και ποιος θα πεθάνει». Και αναρωτιέται: «Επιτρέπεται οι άνθρωποι να ιεραρχούνται με οποιοδήποτε κριτήριο; …τότε γιατί να τους ιεραρχήσουμε με βάση το προσδόκιμο ζωής… και όχι με την προσφορά τους με βάση την πνευματική και κοινωνική προσφορά που έχουν επιδείξει έως τότε στη διάρκεια του βίου τους;». «Μήπως ο γιατρός θα πρέπει τελικά να είναι και λίγο φιλόσοφος;». Η απάντηση είναι ένα ακόμη ερώτημα: το πανεπιστήμιο είναι ικανό να προσφέρει στον γιατρό αυτήν την ηθική διάσταση της τέχνης του;
Το «Κραταιό πανεπιστήμιο» είναι μια σοβαρή μελέτη για τη λειτουργία του πανεπιστημίου. Η οποία, όμως, σε βοηθάει να αντιληφθείς όχι μόνον τις αναπηρίες της παιδείας, αλλά και τον τρόπο που αυτές επηρεάζουν την κοινωνία μας.
