Σε ένα μικρό πέτρινο κτίριο στην κορυφή του όρους Χαλντ στη Νορβηγία, κάτω από τον ουράνιο θόλο που συχνά φωτίζεται από το απόκοσμο Βόρειο Σέλας, στεγάζεται η πρώτη μόνιμη εγκατάσταση παρατήρησης του αινιγματικού φαινομένου.
Το παρατηρητήριο είχε ανεγερθεί το 1899 από τον φυσικό και εξερευνητή της Αρκτικής Κριστιάν Μπίρκλαντ που εξασφάλισε για τους συναδέλφους του ένα «καταφύγιο» από το οποίο μπορούσαν να καταγράφουν και να μελετούν τον νυχτερινό, αρκτικό ουρανό.
Η Νορβηγία είναι ευρέως αναγνωρισμένη ως «γενέτειρα» της έρευνας για το σέλας – εκεί το φαινόμενο παρατηρήθηκε, αναλύθηκε και φωτογραφήθηκε αναλυτικά. Οπως έγραψε το 1763 ο Δανός συγγραφέας Ερικ Γιόχαν Τζέσεν: η Νορβηγία είναι η «πατρίδα» του βόρειου σέλαος.
Η παραμονή στο ανεμοδαρμένο Χαλντ πάντως αποδείχθηκε άκρως απαιτητική, ιδίως τους χειμώνες, και έτσι το 1926 η έρευνα μετακόμισε δυτικότερα, στο Τρόμσο, απ’ όπου συνεχίζονται οι καταγραφές των ηλιακών φαινομένων και του γήινου μαγνητικού πεδίου.
Αυτό το καλοκαίρι όμως, ακριβώς έναν αιώνα μετά το κλείσιμο του πρώτου παρατηρητηρίου, ένα εξελιγμένο νέο σύστημα ραντάρ αναμένεται να αρχίσει να σαρώνει στο Σκίμποτ, μια κωμόπολη μεταξύ των Τρόμσο και Χάλντ, όπου μια συστοιχία 10.000 κεραιών θα «αφουγκράζεται» την ανώτερη ατμόσφαιρα της Γης, επιχειρώντας να προσφέρει λεπτομερή κατανόηση του βόρειου σέλαος και εν γένει του διαστημικού καιρού.
Στα τέλη του 19ου και στις αρχές του 20ού αιώνα, ο δρ Μπίρκλαντ ανέπτυξε την πρώτη συγκροτημένη επιστημονική θεωρία: καθώς φορτισμένα σωματίδια από τον Ηλιο αλληλεπιδρούν με το μαγνητικό πεδίο της Γης, συγκρούονται με άτομα της ατμόσφαιρας, τα οποία απελευθερώνουν ενέργεια υπό μορφή φωτός.
Διαφορετικά χρώματα προκύπτουν ανάλογα με τα σωματίδια που εμπλέκονται – το πράσινο και το κόκκινο προέρχονται, για παράδειγμα, από άτομα οξυγόνου, ενώ το μωβ από άτομα αζώτου. Μαζί με τους βοηθούς του, ο Μπίρκλαντ μέτρησε ότι το σέλας εμφανίζεται συνήθως σε ύψος 80 έως 480 χιλιομέτρων.
Κατά τον Β΄ Παγκόσμιο Πόλεμο, γερμανικές δυνάμεις κατέστρεψαν το παρατηρητήριο και η αποκατάστασή του ξεκίνησε μόλις τη δεκαετία του 1980. Οταν η έρευνα μεταφέρθηκε στο Τρόμσο, επιστήμονες κατέγραψαν εκατοντάδες αποχρώσεις σέλαος, από ένα απόκοσμο πράσινο έως το κόκκινο που παραπέμπει στα χρώματα της αυγής. Καταχώρισαν μάλιστα σε καταλόγους και τις διάφορες μορφές – τόξα, «κουρτίνες» και «κορόνες».
Τα ντουλάπια στο υπόγειο του παρατηρητηρίου του Τρόμσο είναι γεμάτα με παλιά μαγνητόμετρα, γυάλινες πλάκες φωτογραφιών σέλαος και φακέλους γεωμαγνητικών δεδομένων. Ο Νιάλ Γκούλμπραντσεν, φυσικός διαστήματος που εργάζεται στο παρατηρητήριο, θεωρεί αυτά τα κειμήλια κληρονομιά. «Οταν κάνω τη δουλειά μου», είπε, «πρέπει να σκέφτομαι εκείνον που θα έρθει ύστερα από εμένα».
Οι επιστήμονες στο Τρόμσο διατηρούν μια βάση δεδομένων μαγνητικών μετρήσεων που εκτείνεται σε δεκαετίες. Οι ίδιες μετρήσεις είναι ζωτικής σημασίας για την πρόγνωση του διαστημικού καιρού, όταν ηλιακά φαινόμενα απειλούν να διαταράξουν την ανώτερη ατμόσφαιρα της Γης, να προκαλέσουν παρεμβολές στις επικοινωνίες και να «βραχυκυκλώσουν» δίκτυα ηλεκτροδότησης.
Κατά μήκος της λεγόμενης «Διαδρομής του βόρειου σέλαος», ενός ελικοειδούς δρόμου μήκους 480 χιλιομέτρων στη βόρεια Νορβηγία, συναντά κανείς το EISCAT 3D, ένα από τα πιο προηγμένα ραντάρ στον κόσμο – ο πρωτοποριακός νεότερος «αδελφός» της εγκατάστασης ραντάρ κοντά στο Τρόμσο. Μια συστοιχία 10.000 κεραιών πλάτους εκατό μέτρων θα μελετά την ιονόσφαιρα της Γης εκπέμποντας ραδιοκύματα και μετρώντας πώς αυτά σκεδάζονται από τα ελεύθερα ηλεκτρόνια.
Το ραντάρ θα συντονίζεται με δύο παρόμοιες εγκαταστάσεις στη Φινλανδία και τη Σουηδία. Οι επιστήμονες μπορούν να ελέγχουν την κατεύθυνση των ραδιοκυμάτων που εκπέμπονται από τις κεραίες και να «φωτίζουν» ολόκληρο τον ουρανό μέσα σε δευτερόλεπτα. Με τα δεδομένα που συλλέγονται, δημιουργούν τρισδιάστατες εικόνες πλάσματος, ή ιονισμένων αερίων, που προκύπτουν από τις διαταραχές του διαστημικού καιρού που «γεννούν» το βόρειο σέλας.
Ο επικεφαλής του ερευνητικού κέντρου στο Τρόμσο, δρ Μάγκαρ Γκούλικσταντ Γιόνσεν παρομοίασε την επιστήμη του σέλαος με τη μικροσκοπία: όσο καλύτερο το όργανο, τόσο καλύτερη η μεγέθυνση. Καθώς οι επιστήμονες «ζουμάρουν» στο προστατευτικό περίβλημα της Γης, κατανοούν πιο βαθιά τους κανόνες που διέπουν φαινόμενα σε μικροσκοπική κλίμακα. «Το να κατανοήσουμε τη φύση των πραγμάτων σημαίνει να κατανοήσουμε τι συμβαίνει στα πιο θεμελιώδη επίπεδα».
Πηγή: New York Times
