Αστροφωτογράφιση: η τέχνη του αοράτου

ΚΑΛΟΚΑΙΡΙ 2001, ΒΟΡΕΙΑ ΕΥΒΟΙΑ. Ο αδελφός μου στήνει το τηλεσκόπιό του, ένα ρομποτικό 90άρι Maksutov Meade, σε ένα ξέφωτο του παραθαλάσσιου οικογενειακού κτήματος. Με το αλφάδι σιγουρεύει ότι το τηλεσκόπιο βρίσκεται σε παράλληλη θέση προς το έδαφος. Στη συνέχεια, προσανατολίζεται με μια πυξίδα. 

Είναι αργά τη νύχτα· το μουρμουρητό των δέντρων και ο απαλός κυματισμός της θάλασσας μπερδεύονται με τον σιγανό ήχο του ηλεκτρονικού υπολογιστή του τηλεσκοπίου, έτσι καθώς περιστρέφεται μέχρι να σταθεροποιηθεί σε ένα σημείο τ’ ουρανού. 

Ο αδελφός μου ρίχνει προς τον ουρανό μια κόκκινη ακτίνα για να μου δείξει το κέντρο του Γαλαξία, τον αστερισμό του Τοξότη. Λέει ότι εκεί βρίσκεται η υπερμαζική μαύρη τρύπα Τοξότης Α* που απέχει 26.000 έτη φωτός από τη Γη. Βασική αστρονομική αρχή: όσο πιο βαθιά στον ουρανό κοιτάζεις τόσο πιο βαθιά πίσω στον χρόνο «ταξιδεύεις». Αν ένας εξωγήινος πολιτισμός παρατηρούσε από εκεί, από την αστρική γειτονιά του Τοξότη Α*, τη Γη, θα έβλεπε τα Μαμούθ να συνυπάρχουν με τον προϊστορικό άνθρωπο…

Από εκείνη την καλοκαιρινή νύχτα στη βόρεια Εύβοια κύλησαν πολλά χρόνια. Ο αδελφός μου συνέχισε πολύ ενεργά τις αστροπαρατηρήσεις, δίνοντας όμως μεγαλύτερο βάρος στην αστροφωτογραφία. Φυσικά, άλλαξε τηλεσκόπια: πήρε ένα διοπτρικό Teleview και ένα φωτογραφικό Takahashi E. Εκείνη η μακρινή πια νύχτα όμως ήταν μια μύηση. Μου έμεινε τόσο για την ατμόσφαιρα της όλης διαδικασίας όσο και για το αποτέλεσμα: τα μακρινά, παγερά άστρα είχαν έρθει πιο κοντά..

Ακόμα περισσότερα χρόνια μετά, στην Κρήτη πια, τον Αύγουστο του 2024, έπειτα από μια αλησμόνητη επίσκεψη στο αστεροσκοπείο του Σκίνακα, στην κορυφή του Ψηλορείτη, αφού νύχτωσε, κατευθυνθήκαμε στον Τόπο του Βοσκού, στα Ανώγεια, μαζί με τον Βασίλη Χαρμανδάρη, καθηγητή Αστροφυσικής στο Τμήμα Φυσικής του Πανεπιστημίου Κρήτης και διευθυντή του Ινστιτούτου Αστροφυσικής του Ιδρύματος Τεχνολογίας και Ερευνας, καθώς και του Αστεροσκοπείου Σκίνακα.  Στα Ανώγτεια ήταν συγκεντρωμένα με τα τηλεσκόπια και τις κάμερές τους πολλά μέλη του Συλλόγου Φίλων Αστρονομίας Κρήτης. Για πρώτη φορά, τότε, αντιλήφθηκα τη δυναμική των συλλόγων και των λεσχών ερασιτεχνών αστρονόμων στην Ελλάδα.

Πρόκειται για ομάδα (ή πιο σωστά: πολλές ομάδες) «ωραίων τρελών»; Είναι μια άποψη και αυτή. Προσωπικά, αυτό που είδα ήταν ένα σύνολο ανθρώπων ανήσυχων, περίεργων για τα πάντα σχεδόν, ρομαντικών, εραστών της επιστήμης αλλά και της μυστηριακής αυτής σαγήνης που προκαλεί ο έναστρος ουρανός, μοναχικών, μα και ενταγμένων σε κοινότητες τα μέλη της οποίας τα ενώνει το κοινό πάθος, ο ίδιος ενθουσιασμός. Ο τρόπος που σου μιλούσαν για το αντικείμενο που έψαχναν στον ουρανό, μα και για το τηλεσκόπιό τους, φανέρωνε μιαν άδηλη, αγνή αγάπη. Οχι, αυτό δεν ήταν απλώς ακόμα ένα «χόμπι»· ήταν μια τελετουργία.

Σύμφωνα με την έγκυρη ιστοσελίδα Astrovox.gr, υπάρχουν 18 ενεργοί σύλλογοι ερασιτεχνών αστρονόμων/αστροφωτογράφων, απλωμένοι σε όλη την Ελλάδα, από τη Θράκη και τη Μακεδονία έως τα Επτάνησα, την Πελοπόννησο και την Κρήτη. Ενδεικτικά, είναι η Εταιρεία Αστρονομίας και Διαστήματος (1991) με έδρα τον Βόλο (που διοργανώνει και Πανελλήνιο Μαθητικό Διαγωνισμό Αστρονομίας), η Αστρονομική Εταιρεία Κέρκυρας, η οποία ιδρύθηκε μεν το 1996 αλλά αποτελεί τη φυσική συνέχεια της πιο παλαιάς λέσχης ερασιτεχνικής αστρονομίας στην Ελλάδα, πάντοτε με έδρα την Κέρκυρα και έτος ιδρύσεως το 1927 (!). Είναι ακόμη ο Αστρονομικός Παρατηρησιακός Ομιλος Λάρισας – «Α Polaris» (2017), η Αστρονομική Εταιρεία Ηλείας, Βέγας (2002), η Αστρονομική και Αστροφυσική Εταιρεία Δυτικής Ελλάδος (2000), με έδρα το Αγρίνιο κ.ά. 

Η ιστοσελίδα Astrovox.gr, που λειτουργεί από τις 10 Ιανουαρίου του 1999, είναι ένα εξαιρετικά δραστήριο, ενημερωτικό διαδικτυακό φόρουμ στο οποίο συμμετέχουν εκατοντάδες εραστές της επιστήμης της μούσας Ουρανίας από όλη τη χώρα, δημοσιεύοντας άρθρα σχετικά με την ερασιτεχνική αστρονομία και την αστροφωτογράφιση.

Το πιο εντυπωσιακό όμως στοιχείο του σάιτ είναι η πολύ μεγάλη συλλογή αστροφωτογραφιών – αποτέλεσμα της δουλειάς των ακαταπόνητων μελών του. Η ιστοσελίδα είναι επίσης ένας καλός οδηγός για τους αμύητους τόσο σε θεωρητικό όσο και πρακτικό επίπεδο (και η εγγραφή σε αυτήν είναι εντελώς δωρεάν).

Ο ιθύνων νους πίσω από το Astrovox.gr είναι ο Ανδρέας Παπαλάμπρου, ο οποίος, επιπλέον, είναι πρόεδρος της ιδιαίτερα δραστήριας Αστρονομικής Εταιρείας Πάτρας «Ωρίων», για την ιστορία και τη δράση της οποίας μας μίλησε τηλεφωνικά. Ο «Ωρίων», λοιπόν, «ιδρύθηκε το 2001 και είναι ένα μη κερδοσκοπικό σωματείο που δραστηριοποιείται στην ευρύτερη περιοχή της Πάτρας με σκοπό τη διάδοση της αστρονομικής γνώσης, την ενημέρωση του κοινού για αστρονομικά και άλλα επιστημονικά θέματα καθώς και τη διενέργεια αστρονομικών παρατηρήσεων».

Οπως παραδέχεται με ιδιαίτερη -και δικαιολογημένη- υπερηφάνεια, «η επίδραση του “Ωρίωνα” έχει πολλές φορές ξεπεράσει τα γεωγραφικά όρια της περιοχής με διοργάνωση ή συνδιοργάνωση εκδηλώσεων πανελλήνιας εμβέλειας όπως οι Πανελλήνιες Εξορμήσεις Ερασιτεχνών Αστρονόμων (2010, 2012) και τα Πανελλήνια Συνέδρια Ερασιτεχνικής Αστρονομίας (2007, 2022)». Οπως τονίζει, ο «Ωρίων» έχει «πρωτοπορήσει πανελληνίως σε πολλούς τομείς, όπως η δημιουργία της εκστρατείας για τη φωτορύπανση (darksky.gr), η «Ωρίων e-class» με δωρεάν μαθήματα αστρονομίας για μαθητές και οι “Ημέρες Ορθολογισμού”».

Με δύναμη από τη Σπάρτη

Ενας άλλος πολύ δραστήριος ελληνικός σύλλογος είναι η Αστρονομική Ενωση Σπάρτης «Διός Κούροι», που ιδρύθηκε το 2000. Πρόεδρος είναι ο Αντώνης Φαρμακόπουλος. «Η ερασιτεχνική αστρονομία στη χώρα μας δεν περιορίζεται στην ατομική παρατήρηση», μας εξήγησε, «αλλά υποστηρίζεται από έναν οργανωμένο ιστό συλλόγων (όπως ο ΟΦΑ στη Θεσσαλονίκη, ο “Ωρίων” στην Πάτρα, ο Σύλλογος Αστρονομίας Κέρκυρας, ο “Ηρακλής” στη Δυτική Ελλάδα κ.ά.) που επιτελούν έργο ουσίας σε πέντε βασικούς άξονες:

Η προσωπική διαδρομή του Αντώνη Φαρμακόπουλου στην Αστρονομική Ενωση Σπάρτης (spartastronomy.gr) τα τελευταία 19 έτη -υπηρετώντας ως μέλος του Δ.Σ., αντιπρόεδρος και πρόεδρος έως και πριν από λίγες ημέρες- του επέτρεψε να βιώσει αυτή την εξέλιξη από την πρώτη γραμμή. «Σε αυτά τα χρόνια, καταφέραμε να μετατρέψουμε την αγάπη για τον ουρανό σε έναν ισχυρό θεσμό, αποδεικνύοντας ότι η περιφέρεια μπορεί να πρωταγωνιστεί στην επιστημονική εκλαΐκευση. Με τη διοργάνωση τεσσάρων Πανελλήνιων Εξορμήσεων, ενός Πανελλήνιου Συνεδρίου, δεκάδων αστροβραδιών και εκθέσεων αστροφωτογραφίας, συμβάλαμε ενεργά στην ανάπτυξη του χώρου. Από την παρατήρηση ολικών εκλείψεων και αποκρύψεων αστέρων από αστεροειδείς μέχρι την καταγραφή διαβάσεων πλανητών, η συμβολή μας υπήρξε μια διαρκής προσπάθεια σύνδεσης της τοπικής κοινωνίας με τα θαύματα του σύμπαντος».

Συνδυασμός τέχνης, επιστήμης και τεχνολογίας αιχμής

Ο Αντώνης Φαρμακόπουλος τονίζει πως «η οπτική παρατήρηση του ουρανού μέσα από το προσοφθάλμιο ενός τηλεσκοπίου είναι μια εμπειρία αναντικατάστατη. Ωστόσο, το ανθρώπινο μάτι έχει βιολογικούς περιορισμούς: δεν μπορεί να λειτουργήσει “αθροιστικά” στο σκοτάδι και δυσκολεύεται να διακρίνει χρώματα σε συνθήκες χαμηλού φωτισμού. Τις περισσότερες φορές, βλέπουμε τα μακρινά νεφελώματα και τους γαλαξίες ως αμυδρές, γκρίζες μουντζούρες. Εδώ, λοιπόν, έρχεται η αστροφωτογραφία για να αποκαλύψει το αόρατο. Η σύγχρονη ερασιτεχνική αστροφωτογραφία είναι ένας θαυμαστός συνδυασμός τέχνης, επιστήμης και τεχνολογίας αιχμής. Σε αντίθεση με την καθημερινή φωτογραφία, όπου το “κλικ” διαρκεί κλάσματα του δευτερολέπτου, η αστροφωτογραφία είναι μια άσκηση υπομονής. Ο αισθητήρας της κάμερας παραμένει ανοιχτός για λεπτά ή και ώρες, λειτουργώντας σαν ένας κουβάς που συλλέγει σταγόνα σταγόνα τα λιγοστά φωτόνια που φτάνουν σε εμάς από αντικείμενα που βρίσκονται χιλιάδες ή εκατομμύρια έτη φωτός μακριά».

Για να επιτευχθεί αυτό, ο ερασιτέχνης αστροφωτογράφος πρέπει να δαμάσει έναν πολύπλοκο εξοπλισμό:

1. Ρομποτικές ισημερινές βάσεις που κινούν το τηλεσκόπιο με ακρίβεια χιλιοστού, εξουδετερώνοντας την περιστροφή της Γης, ώστε τα άστρα να παραμένουν ακίνητα σημεία.
2. Εξειδικευμένες αστρονομικές κάμερες, συχνά ψυχόμενες στους -20°C για την ελαχιστοποίηση του ψηφιακού θορύβου.
3. Ειδικά φίλτρα που απομονώνουν συγκεκριμένα μήκη κύματος φωτός (όπως το Υδρογόνο ή το Οξυγόνο), αποκαλύπτοντας τη χημική δομή των νεφελωμάτων. 

«Το τελικό στάδιο», διευκρινίζει ο κ. Φαρμακόπουλος, «είναι η ψηφιακή επεξεργασία: δεκάδες ή εκατοντάδες επιμέρους λήψεις συνδυάζονται (stacking) στον υπολογιστή για να δημιουργηθεί μια εικόνα με υψηλό σήμα και λεπτομέρεια».

Στη σκιά του Ψηλορείτη

Ηταν σπάνια και ακριβή η εμπειρία να βρεθούμε σε βραδιά αστροπαρατήρησης στα Ανώγεια, με μέλη του Συλλόγου Φίλων Αστρονομίας Κρήτης (ΣΦΑΚ), ο οποίος έχει ως έδρα του τα Χανιά και ιδρύθηκε το 2007. Ενας μη κερδοσκοπικός πολιτιστικός και επιστημονικός σύλλογος, και κατά τον Παναγιώτη Παντζέκο, πρόεδρο του ΣΦΑΚ, «φορέας γνώσης και πολιτισμού που δραστηριοποιείται στην ευρύτερη περιοχή της Κρήτης. Οι μέχρι τώρα δράσεις μας σκοπό έχουν την παροχή μιας εναλλακτικής πολιτιστικής πρότασης στον κόσμο της Κρήτης και την προσέγγιση της εξειδικευμένης αλλά συναρπαστικής επιστήμης της αστρονομίας με το ευρύ κοινό. Ο ΣΦΑΚ έχει ως προτεραιότητά του την εκλαΐκευση και τη διάδοση της επιστήμης της αστρονομίας. Εχει πάνω από 100 μέλη σε ολόκληρη την Κρήτη και σε όλο τον κόσμο με έδρα τα Χανιά».

Η Σελάνα της Σαπφούς

Τα άστρα βρίσκονται πολύ μακριά από εμάς – κι όμως μπορούμε να τα νιώσουμε πολύ κοντά μας. Μια μικρή μετατόπιση θέλει, και μπορεί κάποιος να ανακαλύψει ότι η αστρονομία μπορεί να τον βρει εκεί που δεν το περιμένει. Τις έναστρες νύχτες πάνω στον Βόρειο Ευβοϊκό ή αργότερα στα Ανώγεια, ο νους μου έτρεχε στο περίφημο ποίημα της Σαπφούς: «Δέδυκε μεν α σελάννα και/ Πληιάδες· μέσαι δε/ νύκτες, παρά δ’ έρχετ’ ώρα,/ εγώ δε μόνα κατεύδω». (Μετάφραση: Η Σελήνη έδυσε κι η Πούλια· είναι μεσάνυχτα, η ώρα περνά κι εγώ κοιμάμαι μόνη – από το prkls.blogspot.gr). Ο Αμερικανός δημοσιογράφος, συγγραφέας και μουσικός Κλάιβ Τόμσον γράφει πως μέσα σε ελάχιστες γραμμές η αρχαία Ελληνίδα ποιήτρια «αποτυπώνει τη μελαγχολία της μέσης ηλικίας έχοντας ως φόντο τον νυχτερινό ουρανό».

Το εκπληκτικό εδώ είναι ότι πριν από μερικά χρόνια, δύο Αμερικανοί επιστήμονες επιβεβαίωσαν τα αστρονομικά φαινόμενα που αναφέρει η Σαπφώ, βασιζόμενοι στις λιγοστές πληροφορίες που δίνει στο ποίημα, προσδιορίζοντας την εποχή κατά την οποία το έγραψε: η πρώτη πληροφορία είναι οι Πλειάδες, που χάνονται από τον ορίζοντα λίγο πριν από τα μεσάνυχτα. Οι επιστήμονες πήραν ως βάση το έτος 570 π. Χ., πιθανή χρονιά του θανάτου της, υπολογίζοντας τις απόψεις φιλολόγων πως την περίοδο που έγραψε το ποίημα ζούσε στη Μυτιλήνη. Επειτα, μέσω υπολογιστών, οπτικοποίησαν τον ουρανό προκειμένου να έχουν την εικόνα που πρέπει να είχε η Σαπφώ.

Αυτό που βρήκαν ήταν ότι η ποιήτρια μπορούσε να παρατηρεί τις Πλειάδες λίγο πριν από τα μεσάνυχτα, πριν από τις 25 Ιανουαρίου και έως τις 6 Απριλίου, περίοδος κατά την οποία γράφηκε το εν λόγω ποίημα. Μία από τις λίγες φορές που ένα λογοτεχνικό κείμενο μπορεί να αποτελέσει βάσιμο τεκμήριο για αστρονομικά φαινόμενα.

Είναι αυτό που έγραφε και ο Οσκαρ Ουάιλντ στο βιβλίο του «Lady Windermere’s Fan»: «Ολοι στον ίδιο λάκκο βρισκόμαστε· μερικοί από εμάς όμως κοιτάζουμε τα άστρα».