Η ιστορία της ωρολογοποιίας είναι γεμάτη με ονόματα που σημάδεψαν την εξέλιξή της, τόσο στον τεχνικό, όσο και στον αισθητικό τομέα. Ελάχιστα, όμως, έχουν καταφέρει να οικοδομήσουν έναν τόσο διακριτό, αναγνωρίσιμο και ουσιαστικό αισθητικό κώδικα όσο ο Abraham‑Louis Breguet. Έχουν γραφτεί χιλιάδες σελίδες για τον Γαλλοελβετό ωρολογοποιό που γεννήθηκε το 1747 στο Νωσατέλ και το 1775, μαζί με τη σύζυγό του Cécile Marie-Louise L’Huillier, άνοιξαν ένα εργαστήριο κατασκευής ρολογιών στη «συνοικία των ρολογάδων» του Παρισιού. Σε κάθε τεύχος του Hours υπάρχει κάποια αναφορά σε μια εφεύρεση ή μια ιδέα που είχε ο Breguet και άλλαξε έκτοτε τον κόσμο της ωρολογοποιίας. Στο τελευταίο μας τεύχος, για παράδειγμα, διαβάσατε τη συμβολή του στο νέο τρόπο με τον οποίον προσπάθησε η Γαλλική Επανάσταση να μετρήσει το χρόνο.
Ίσως το πιο άμεσα αναγνωρίσιμο σήμα της Breguet είναι οι λεπτοί δείκτες «à pomme évidée» με την σφαίρα στην άκρη.
Στο σημερινό μας αφιέρωμα θα περιοριστούμε στη συμβολή του στην αισθητική πλευρά των ρολογιών. Θα εξετάσουμε σε βάθος τη «γλώσσα» που χρησιμοποίησε για να εκφράσει τη μέτρηση του χρόνου, αυτούς τους «κώδικες» δηλαδή που ακόμη και σήμερα αποτελούν αναπόσπαστο στοιχείο της εικόνας του Οίκου που φέρει το όνομά του, αλλά και που ουκ ολίγες άλλες ωρολογοποιίες έχουν ασπαστεί και χρησιμοποιούν. «Η κομψότητα των μορφών, η επιλογή και οι αναλογίες των αυλακώσεων στο πλάι της κάσας, η επίδραση της καμπυλότητας των πλευρών και του ελαφρώς κυρτού κρυστάλλου, η κομψότητα του guilloché στα καντράν και η εκλέπτυνση των δεικτών, η ανάμειξη ματ και γυαλισμένου μετάλλου, όλα αυτά που χαρακτηρίζουν τις δημιουργίες μας δεν μπορούν να αποδοθούν σωστά με την εκτύπωση των γραμμών ή τα σκίτσα, που δεν είναι ιδιαίτερα κολακευτικά…» έγραφε ο ίδιος ο Abraham-Louis Breguet σε έναν κατάλογο ρολογιών του το 1822. Ευτυχώς σήμερα μπορούμε να τα αναδείξουμε όλα χάρη στις έγχρωμες φωτογραφίες…
Οι περίφημοι «δείκτες Breguet»
Ίσως το πιο άμεσα αναγνωρίσιμο σήμα της Breguet είναι οι λεπτοί δείκτες «à pomme évidée» με την σφαίρα στην άκρη. Από τότε που τους πρωτοχρησιμοποίησε, το 1783, για να βελτιώσει την αναγνωσιμότητα της ώρας, απέκτησαν αμέσως την ονομασία «δείκτες Breguet». Η επιλογή του Α.-L. Breguet ήταν ριζοσπαστική για την εποχή: απομακρύνθηκε από τους ευρύς, ογκώδεις και πολλές φορές διακοσμημένους δείκτες, και κατέληξε σε μια κομψή, λεπτή λύση που βοηθούσε όχι μόνο στην εύκολη ανάγνωση της ώρας και των λεπτών, αλλά και στην γενική αρμονία του καντράν. Οι δείκτες αυτοί – είτε σε χρυσό είτε σε ατσάλι με μπλε χρώμα – απέκτησαν διαχρονικότητα: Πολλοί Οίκοι ωρολογοποιίας σήμερα τους χρησιμοποιούν σε κλασικά τους μοντέλα, χωρίς να διστάζουν να αναφερθούν στο όνομα του δημιουργού τους, ακόμη κι αν αυτό ανήκει σε μια ανταγωνιστική τους μάρκα. Η Patek Philippe είναι ένα χαρακτηριστικό παράδειγμα.
Το guilloché στο καντράν
Η τεχνική guilloché – δηλαδή η μηχανική χάραξη μοτίβων σε πλάκα μετάλλου– δεν εφευρέθηκε από τον Breguet, αλλά εκείνος την εισήγαγε στην ωρολογοποιία με τρόπο που έγινε αναγνωρίσιμος. Ένα καντράν με guilloché γίνεται αμέσως πιο τρισδιάστατο, χάρη στο παιχνίδι του φωτός με τις σκιές. Με αυτόν τον τρόπο ο Γαλλοελβετός ωρολογοποιός επιχείρησε να δημιουργήσει ποικιλία ζωνών για διάφορες ενδείξεις, βελτιώνοντας την αναγνωσιμότητα (εναλλάσσοντας, για παράδειγμα, guilloché φόντο με λεία υποκαντράν) και έναν οπτικό πλούτο χωρίς να υπερφορτώνει το σύνολο. Η λεπτότητα της εγχάραξης συμπλήρωνε τη λιτότητα των δεικτών. Σήμερα, ο Οίκος Breguet διατηρεί εργαστήρια με τις ιστορικές της μηχανές guilloché, αν και αρκετές εγχαράξεις γίνονται με πιο σύγχρονο τρόπο.
Οι αραβικοί αριθμοί και το σμάλτο
Στα μοντέλα με guilloché καντράν, ο Breguet προτιμούσε ρωμαϊκούς αριθμούς. Στα μοντέλα με καντράν από σμάλτο ή πιο λιτή όψη, υιοθέτησε τους αραβικούς αριθμούς σε γραμματοσειρά που σχεδίασε ο ίδιος. Αν το guilloché ήταν το ιδανικό οπτικό μοτίβο για να αποδώσει τα διάφορα complications, το πεντακάθαρο λευκό σμάλτο ήταν προτιμότερο για μοντέλα που έλεγαν απλά την ώρα. Η γραμματοσειρά που επινόησε ήταν την ίδια ώρα παιχνιδιάρικη και σοβαρή. Σχετικά κυρτή, αλλά αρκετά ευανάγνωστη, είχε σκοπό να διακοσμεί χωρίς να χάνει τη λειτουργία της ή να τραβά την προσοχή περισσότερο από το υπόλοιπο ρολόι. Όπως και οι «δείκτες Breguet», έτσι και οι αραβικοί αριθμοί, όταν τυπώνονται ή ζωγραφίζονται με τη συγκεκριμένη γραμματοσειρά στα σημερινά μοντέλα -κάτι όχι σπάνιο- ονομάζονται «αριθμοί Breguet».
Τα παράθυρα και η έκκεντρη ένδειξη της ώρας
Για να αποφύγει την υπερφόρτωση του καντράν με υπερβολικά πολλούς δείκτες, ο Abraham-Louis Breguet είχε την έμπνευση –πρωτότυπη και καινοτόμα για την εποχή– να χρησιμοποιήσει μικρά παράθυρα (“guichets”) για ορισμένες από τις ενδείξεις. Αν και μερικά μεγάλα ρολόγια είχαν ήδη χρησιμοποιήσει παράθυρα για την απεικόνιση της φάσης της σελήνης ή άλλων αστρονομικών ενδείξεων, ο Abraham-Louis Breguet υπήρξε πρωτοπόρος στη μεταφορά αυτής της ιδέας στα ρολόγια μικρότερων διαστάσεων για ημερομηνίες, μήνες, ημέρες της εβδομάδας.
Ο Breguet είχε επίσης αδυναμία σε μια άλλη αισθητική διάσταση του σχεδιασμού του καντράν: την έκκεντρη ένδειξη της ώρας. Πρωτοπαρουσίασε ένα τέτοιο ρολόι το 1812. Το ακολούθησαν πολλές από τις πιο εμβληματικές δημιουργίες του, όπως και του γιου του, με παραλλαγές αυτού του θέματος, που τοποθετούσαν την ένδειξη της ώρας πάνω, κάτω ή στο πλάι του κέντρου του καντράν. Με τη μετατόπιση της ένδειξης εκτός κέντρου πέτυχε μια πιο αρμονική διάταξη των ενδείξεων και μεγαλύτερο οπτικό ενδιαφέρον, ενώ άνοιξε επίσης τον δρόμο για νέους τρόπους οργάνωσης των λειτουργιών του ρολογιού και το πώς σχεδιαζόταν ο μηχανισμός που κρυβόταν πίσω από το καντράν.
Η γραμματοσειρά που επινόησε ήταν την ίδια ώρα παιχνιδιάρικη και σοβαρή. Σχετικά κυρτή, αλλά αρκετά ευανάγνωστη, είχε σκοπό να διακοσμεί χωρίς να χάνει τη λειτουργία της ή να τραβά την προσοχή περισσότερο από το υπόλοιπο ρολόι.
Οι αναλογίες και η πλευρική χάραξη της κάσας
Το χαρακτηριστικό περίβλημα της κάσας με λεπτές αυλακώσεις γύρω από τη μέση της είναι βασικός αισθητικός κώδικας της Breguet. Η χάραξη αυτή στη λογική του νομίσματος λειτουργεί ως οπτικός διάκοσμος αλλά και ως «πλαίσιο» που τονίζει τη λεπτή σύνδεση αισθητικής και λειτουργίας. Σε μια εποχή που ένα ρολόι ήταν ένα εξαιρετικά ακριβό αντικείμενο και η κάσα του αποτελούσε ένα κόσμημα για όποιον το έφερε, η απομάκρυνση του Breguet από τις πιο έντονες διακοσμήσεις, για παράδειγμα αυτές με έγχρωμο σμάλτο, είχε τον κίνδυνο να κάνει τα ρολόγια του να δείχνουν πιο απλοϊκά. Η δύσκολη τεχνικής της αυλάκωσης του περιβλήματος έλυνε αυτό το πρόβλημα και την ίδια ώρα παρέπεμπε σε άλλες τεχνικές που χρησιμοποιούσε ο ωρολογοποιός στο καντράν, όπως για παράδειγμα το guilloché.
Εξίσου σημαντική ήταν η συμβολή της στην ασφάλεια του ρολογιού, αφού βελτίωνε το κράτημα της κάσας, κάνοντάς το πιο δύσκολο να γλιστρήσει το ρολόι από τα χέρια του ιδιοκτήτη του. Εκτός από τις κομψές πλευρές της κάσας, ο Breguet έδινε τεράστια σημασία στις αναλογίες της όταν την έβλεπε κανείς από το πλάι, εξ ου και υιοθέτησε την στρογγυλεμένη κρυστάλλινη επιφάνεια που καλύπτει το καντράν.
Η υπογραφή στο τέλος
Δύο ακόμη στοιχεία στα ρολόγια του Α.-L. Breguet αποτελούν χαρακτηριστικά που συναρπάζουν τους λάτρεις της ωρολογοποιίας: Η «μυστική» υπογραφή μέσα στο καντράν – μια χαραγμένη υπογραφή που γίνεται ορατή μόνο υπό συγκεκριμένο φωτισμό, ως προστασία έναντι απομιμήσεων -κάτι που χρησιμοποιείται μέχρι και σήμερα. Και ο μοναδικός αριθμός που έφερε κάθε ρολόι, που δήλωνε ότι δεν ήταν ένα βιομηχανοποιημένο αντικείμενο, αλλά ένα έργο ωρολογοποιίας υψηλού επιπέδου.
Όλοι αυτοί οι αισθητικοί κώδικες δεν έμειναν παγωμένοι στο χρόνο. Αντιθέτως, ο Οίκος Breguet συνεχίζει να τους υιοθετεί και να τους εξελίσσει. Για παράδειγμα στη συλλογή Tradition, η οποία βασίζεται σε μοντέλα του 18ου-19ου αιώνα, χρησιμοποιούνται δείκτες Breguet, guilloché καντράν, και κάσες τύπου νομίσματος. Για την επέτειο των 250 ετών της μάρκας, το μοντέλο Classique Souscription 2025 (που αναδείχθηκε και κορυφαίο μοντέλο της χρονιάς στα βραβεία GPHG) μοιάζει με ένα ταξίδι πίσω στο χρόνο και επιστροφή στο παρόν: διατήρησε το σμάλτο, τους αριθμούς Breguet, τον δείκτη σε μπλε ατσάλι, τη χαραγμένη μυστική υπογραφή. Η όλη του αισθητική παραπέμπει σε ρολόγια που δημιουργούσε ο ιδρυτής του Οίκου στο Παρίσι του 18ου αιώνα, ενώ στο μηχανισμό του αποτυπώνεται κείμενο του ίδιου του Abraham Louis Breguet. Άραγε ο θρύλος της ωρολογοποιίας να φανταζόταν ότι ένα τέτοιο ρολόι, με την αισθητική που ο ίδιος δημιουργούσε πριν από δυόμισι αιώνες θα μπορούσε να μας συγκινεί ακόμη και σήμερα;
