Αν ο καρκίνος ήταν αποκλειστικά θέμα γονιδίων, η ιατρική θα είχε πολύ λιγότερα περιθώρια παρέμβασης. Ομως, σύμφωνα με την πρόσφατη ανάλυση του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας (ΠΟΥ) και του Διεθνούς Οργανισμού Ερευνας για τον Καρκίνο (IARC), σχεδόν τέσσερα στα δέκα περιστατικά θα μπορούσαν να προληφθούν εάν εξαλείφονταν 30 τροποποιήσιμοι παράγοντες κινδύνου: ανάμεσά τους το κάπνισμα, η κατανάλωση αλκοόλ, ο υψηλός δείκτης μάζας σώματος, η σωματική αδράνεια, η ατμοσφαιρική ρύπανση, η υπεριώδης ακτινοβολία, αλλά και εννέα λοιμώξεις, οι οποίες για πρώτη φορά συνυπολογίζονται σε τέτοια επιδημιολογική καταγραφή.
Στους λοιμογόνους παράγοντες που σχετίζονται αιτιολογικά με την εμφάνιση καρκίνου –και ευθύνονται για περίπου το 10% των νέων περιστατικών καρκίνου παγκοσμίως, κυρίως στις γυναίκες (11,5%, ενώ στους άνδρες 9,1%)– περιλαμβάνονται το ελικοβακτηρίδιο του πυλωρού, ο ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων (HPV), οι ηπατίτιδες B και C, ο ανθρώπινος ερπητοϊός 8, ο ανθρώπινος Τ-λεμφοτρόπος ιός, ο ιός Epstein-Barr, το σχιστόσωμα το αιματόβιο, ο οπισθόρχις ο βοβερινός (και ο παρεμφερής κλονόρχις ο σινικός). Η επίπτωσή τους είναι υψηλότερη σε περιοχές χαμηλού εισοδήματος, όπως η υποσαχάρια Αφρική, η Κεντρική και η Νοτιοανατολική Ασία, λόγω περιορισμένης πρόσβασης σε καθαρό νερό, χαμηλής εμβολιαστικής κάλυψης και ανεπαρκών συστημάτων πρώιμης ανίχνευσης και ελέγχου λοιμώξεων. Ας τους δούμε αναλυτικά.
Ελικοβακτηρίδιο του πυλωρού
Αποικίζει το στομάχι και ευθύνεται για χρόνια γαστρίτιδα και έλκος. Τουλάχιστον το 50% του παγκόσμιου πληθυσμού έχει το συγκεκριμένο μικρόβιο στον οργανισμό του, με υψηλότερα ποσοστά σε αναπτυσσόμενες χώρες, σε περιοχές με ελλιπείς συνθήκες υγιεινής. Μπορεί να αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά με την κατάλληλη αντιβιοτική αγωγή και συνήθως δεν προκαλεί ιδιαίτερα προβλήματα, ωστόσο οι επαναλαμβανόμενες μολύνσεις και η παρατεταμένη φλεγμονή η οποία προκαλείται ενδέχεται να αυξάνουν τον κίνδυνο ατροφίας του γαστρικού βλεννογόνου, εντερικής μεταπλασίας και τελικά καρκίνου στομάχου ή λεμφώματος MALT (σπάνιου τύπου καρκίνου του λεμφικού συστήματος).
Ανθρώπινος ερπητοϊός 8
Πρόσφατα συμπεριελήφθη στους ιούς με τεκμηριωμένη ογκογόνο δράση στον άνθρωπο. Μεταδίδεται κυρίως μέσω σωματικών υγρών και συνδέεται με την ανάπτυξη του σαρκώματος Kaposi, κακοήθειας που εμφανίζεται συχνότερα σε άτομα με εξασθενημένο ανοσοποιητικό σύστημα, όπως οι ασθενείς με HIV. Παραμένει λανθάνων στον οργανισμό και μπορεί να ενεργοποιηθεί όταν πέσει η ανοσολογική άμυνα. Η χρήση αποτελεσματικής αντιρετροϊκής θεραπείας έχει μειώσει σημαντικά την επίπτωση αυτής της νόσου.
Ιός της ηπατίτιδας Β
Μεταδίδεται με τη σεξουαλική επαφή, επαφή με μολυσμένο αίμα και από μητέρα στο παιδί κατά την κύηση ή τον τοκετό (κάθετη μετάδοση) και μπορεί να προκαλέσει χρόνια λοίμωξη του ήπατος. Στη χώρα μας ο επιπολασμός της υπολογίζεται σε 2% του πληθυσμού και σχετίζεται με σημαντική νοσηρότητα και θνητότητα. Η χρόνια φλεγμονή και η κίρρωση –που αποτελούν τις πιο συχνές επιπλοκές της χρόνιας λοίμωξης– αυξάνουν σημαντικά τον κίνδυνο εμφάνισης ηπατοκυτταρικού καρκινώματος. Ο εμβολιασμός αποτελεί βασικό μέτρο πρόληψης και έχει μειώσει αισθητά τα περιστατικά σε πολλές χώρες.
Σχιστόσωμα το αιματόβιο
Είναι παρασιτικός σκώληκας που μεταδίδεται μέσω επαφής με μολυσμένο γλυκό νερό. Η χρόνια λοίμωξη προκαλεί φλεγμονή της ουροδόχου κύστης και έχει συσχετιστεί με αυξημένο κίνδυνο καρκίνου της κύστης, ιδιαίτερα σε ενδημικές περιοχές της Αφρικής.
Ιός της ηπατίτιδας C
Μεταδίδεται κυρίως μέσω επαφής με μολυσμένο αίμα (χρησιμοποίηση κοινών βελονών και συρίγγων από χρήστες ενδοφλέβιων ουσιών) και σπανιότερα μέσω σεξουαλικής επαφής ή με κάθετη μετάδοση από μητέρα σε παιδί. Ποσοστό 65%-85% των ατόμων που προσβάλλονται δεν κατορθώνουν να αποβάλουν τον ιό και αναπτύσσουν χρόνια λοίμωξη, που δεν έχει εμφανή συμπτώματα για μεγάλο χρονικό διάστημα. Η παρατεταμένη ηπατική βλάβη ενδέχεται να οδηγήσει σε κίρρωση και τελικά σε καρκίνο του ήπατος. Τα σύγχρονα αντιιικά φάρμακα μπορούν να επιτύχουν ίαση στη μεγάλη πλειονότητα των ασθενών, περιορίζοντας και τον κίνδυνο εμφάνισης κακοήθειας.
Ιός των ανθρωπίνων θηλωμάτων
Η μετάδοσή του γίνεται κυρίως μέσω σεξουαλικής επαφής και αποτελεί τον σημαντικότερο αιτιολογικό παράγοντα καρκίνου του τραχήλου της μήτρας, καθώς ορισμένοι ογκογόνοι τύποι του ιού ενσωματώνονται στο γενετικό υλικό των κυττάρων και διαταράσσουν τον κυτταρικό κύκλο. Συνδέεται επίσης με καρκίνους του πρωκτού, του στοματοφάρυγγα και των γεννητικών οργάνων – περίπου 5% του συνόλου των περιστατικών καρκίνου παγκοσμίως οφείλονται στον HPV, ενώ 80% των γυναικών και των ανδρών θα εκτεθούν σε ένα από τα στελέχη του κάποια στιγμή στη ζωή τους. Ο εμβολιασμός, που στη χώρα μας συστήνεται από την ηλικία των εννέα ετών σε αγόρια και κορίτσια και χορηγείται δωρεάν, καθώς και ο τακτικός προσυμπτωματικός έλεγχος μειώνουν δραστικά τον κίνδυνο.
Ανθρώπινος Τ-λεμφοτρόπος ιός τύπου 1
Μεταδίδεται με τη σεξουαλική επαφή, την ενδοφλέβια χρήση ναρκωτικών και μεταγγίσεις μολυσμένου αίματος, αλλά και μέσω του πλακούντα από τη μητέρα στο έμβρυο ή με το μητρικό γάλα. Σχετίζεται με τη λευχαιμία Τ-κυττάρων στους ενηλίκους και άλλες λευχαιμίες και λεμφώματα. Οι περισσότεροι φορείς παραμένουν ασυμπτωματικοί και μόνο ένα μικρό ποσοστό αναπτύσσει κακοήθεια έπειτα από πολλά χρόνια λανθάνουσας λοίμωξης. Η πρόληψη βασίζεται στον έλεγχο του αίματος και στη διακοπή του θηλασμού από μολυσμένες μητέρες.
Ιός Epstein-Barr
Είναι περισσότερο γνωστός για τη λοιμώδη μονοπυρήνωση την οποία προκαλεί. Μεταδίδεται από άτομο σε άτομο μέσω των σωματικών υγρών, ιδιαίτερα του σάλιου. (Γι’ αυτό και η μονοπυρήνωση είναι γνωστή και ως «νόσος του φιλιού».) Μετά την αρχική λοίμωξη, ο ιός παραμένει σε λανθάνουσα κατάσταση στον οργανισμό για το υπόλοιπο της ζωής και μπορεί, υπό ορισμένες συνθήκες, να επανενεργοποιηθεί. Συνήθως η επανενεργοποίηση δεν προκαλεί συμπτώματα. Ωστόσο, επειδή ο ιός μολύνει τα Β-λεμφοκύτταρα και μπορεί να επηρεάσει τον έλεγχο του κυτταρικού πολλαπλασιασμού, σε ορισμένες περιπτώσεις έχει συσχετιστεί με την εμφάνιση κακοηθειών.
Οπισθόρχις ο βοβερινός
Επίσης παρασιτικός σκώληκας, που ενδημεί κυρίως στη Νοτιοανατολική Ασία και μεταδίδεται με την κατανάλωση ωμού ή ανεπαρκώς μαγειρεμένου ψαριού. Η χρόνια παρουσία του στους χοληφόρους πόρους προκαλεί φλεγμονή και αυξάνει σημαντικά τον κίνδυνο χολαγγειοκαρκινώματος. Η πρόληψη βασίζεται στη σωστή θερμική επεξεργασία των τροφίμων. Το ίδιο ισχύει και για τον κλονόρχι τον σινικό, παράσιτο που ενδημεί σε περιοχές της Ανατολικής Ασίας, με την υψηλότερη επίπτωση να καταγράφεται στην Κίνα, στη Νότια Κορέα, στο Βιετνάμ και τη Ρωσία.
Με την ολοένα και πιο εκτεταμένη ένταξη λοιμώξεων σε τέτοιες επιδημιολογικές αναλύσεις μεγάλης κλίμακας αποδεικνύεται πόσο σημαντική είναι η πρόληψη για να μειωθεί το παγκόσμιο φορτίο του καρκίνου. Παράλληλα, επιβεβαιώνεται ότι η νόσος δεν κατανέμεται ισότιμα στον πλανήτη. Οταν οι αιτίες εμφάνισής της είναι εξωγενείς και άμεσα συνδεδεμένες με τις συνθήκες ζωής, η επίπτωσή της γίνεται και δείκτης κοινωνικών ανισοτήτων. Από την πρόσβαση σε καθαρό νερό και τον εμβολιασμό μέχρι τον συστηματικό έλεγχο των λοιμώξεων, οι κοινωνικές συνθήκες καθορίζουν ποιος κινδυνεύει περισσότερο και ποιος όχι. Επομένως, ο καρκίνος δεν αναχαιτίζεται μόνο με νέα φάρμακα· αντιμετωπίζεται με ισχυρή δημόσια υγεία. Κι αυτή είναι ίσως η πιο ουσιαστική και αισιόδοξη διάσταση της ανάλυσης του Παγκόσμιου Οργανισμού Υγείας.
* Ο κ. Αθανάσιος Τσακρής είναι καθηγητής Μικροβιολογίας, διευθυντής Εργαστηρίου Μικροβιολογίας της Ιατρικής Σχολής του ΕΚΠΑ.
