Στις αρχές της δεκαετίας του 2000, ερευνητές αναγνώρισαν για πρώτη φορά τις αποκαλούμενες ως Γαλάζιες Ζώνες (Blue Zones), περιοχές όπου οι κάτοικοι χαρακτηρίζονται από εξαιρετική υγεία και μακροζωία. (Ονομάστηκαν Γαλάζιες Ζώνες γιατί οι ερευνητές σχεδίασαν στον χάρτη το περίγραμμά τους με γαλάζιο μαρκαδόρο.)
Ο δημοσιογράφος Dan Buettner, που εργάζεται για το περιοδικό National Geographic, εξερεύνησε περαιτέρω αυτές τις περιοχές και τελικά επικεντρώθηκε σε πέντε συγκεκριμένες ζώνες, στις οποίες στηρίχθηκε το βιβλίο του The Blue Zones: Lessons for Living Longer from the People Who’ve Lived the Longest (Οι Γαλάζιες Ζώνες: Μαθήματα μακροβιότητας από αιωνόβιους). Αυτές περιλαμβάνουν την Οκινάουα στην Ιαπωνία, την Ικαρία στην Ελλάδα, τη Σαρδηνία στην Ιταλία, τη Νικόγια στην Κόστα Ρίκα και τη Λόμα Λίντα στην Καλιφόρνια.
Σύμφωνα με την έρευνα, οι Γαλάζιες Ζώνες έχουν από τις υψηλότερες αναλογίες αιωνόβιων στον κόσμο (ατόμων που ζουν έως τα 100 και άνω). Οι περισσότεροι κάτοικοί τους ζουν επτά με δέκα χρόνια παραπάνω από τον μέσο Αμερικανό. Κατά μέσο όρο, έχουν επίσης χαμηλότερα ποσοστά χρόνιων παθήσεων, όπως καρκίνου, καρδιαγγειακών νοσημάτων, διαβήτη και άνοιας.
Οι Γαλάζιες Ζώνες έχουν γίνει αντικείμενο σημαντικής προώθησης από τα μέσα ενημέρωσης και έχουν διαφημιστεί ως σύγχρονες πηγές νεότητας. Όμως η πραγματικότητα είναι ότι μεγάλο κομμάτι του τρόπου ζωής των κατοίκων των Γαλάζιων Ζωνών υποστηρίζεται εδώ και καιρό από την επιστήμη, λέει ο δρ Walter Willett, καθηγητής Επιδημιολογίας και Διατροφολογίας στη Σχολή Δημόσιας Υγείας T.H. Chan του Χάρβαρντ. «Οι άνθρωποι στις Γαλάζιες Ζώνες απλώς είναι καλύτεροι στο να υιοθετούν συμπεριφορές που συνδέονται με υγιέστερη και μεγαλύτερης διάρκειας ζωή», λέει.
Κοινά χαρακτηριστικά των Γαλάζιων Ζωνών
Με μια πρώτη ματιά, οι πέντε Γαλάζιες Ζώνες για τις οποίες έγραψε ο Buettner φαίνεται να έχουν λίγα κοινά, καθώς είναι διάσπαρτες σε όλο τον πλανήτη. Ωστόσο, όταν οι ερευνητές εξέτασαν πιο ενδελεχώς αυτές τις περιοχές, ανακάλυψαν ότι όσοι κατοικούν σε αυτές μοιράζονται εννέα κοινές πρακτικές που πιθανόν να συμβάλλουν στη μακροζωία και την υγεία τους. Είναι αυτό που ο Buettner αποκαλεί «9 Υγιεινές Συνήθειες»:
1. Κατανάλωση μιας κυρίως φυτοφαγικής διατροφής.
2. Παρακολούθηση της πρόσληψης θερμίδων, συμπεριλαμβάνοντας την εφαρμογή διαλειμματικής νηστείας.
3. Πλήρης αποχή από το αλκοόλ ή κατανάλωση με μέτρο, κυρίως κόκκινου κρασιού.
4. Υιοθέτηση μιας αίσθησης σκοπού στη ζωή.
5. Εφαρμογή ενός τρόπου ζωής που ενθαρρύνει τη φυσική, ζωηρή κίνηση.
6. Υιοθέτηση μιας μορφής καθημερινής εκτόνωσης του στρες.
7. Ενσωμάτωση της θρησκείας ή της πνευματικότητας στη ζωή.
8. Καθιέρωση σταθερών οικογενειακών δομών που περιλαμβάνουν και τη διευρυμένη οικογένεια, όπως η κοινή διαβίωση νέων και ηλικιωμένων συγγενών.
9. Ανάπτυξη κοινωνικών δικτύων υποστήριξης και διά βίου φιλίας.
Φυσικά, δεν ακολουθούν όλοι οι κάτοικοι των Γαλάζιων Ζωνών εξίσου τις «9 Υγιεινές Συνήθειες». Ορισμένοι τομείς είναι πιο σημαντικοί στη ζωή τους από άλλους. Παραδείγματος χάριν, η υψηλότερη συγκέντρωση αιωνόβιων ανδρών στον κόσμο βρίσκεται στη Σαρδηνία, όπου η βόσκηση προβάτων είναι το πιο κοινό επάγγελμα και περιλαμβάνει τουλάχιστον 8 χιλιόμετρα περπάτημα στο βουνό την ημέρα.
Οι κάτοικοι της Οκινάουα ασχολούνται με το moai: κοινωνικές ομάδες υποστήριξης, που αποτελούνται συχνά από γείτονες ή φίλους που αποκτώνται στην παιδική ηλικία και παραμένουν μαζί σε όλη τη διάρκεια της ζωής τους. Οι κάτοικοι της Οκινάουα εξασκούν επίσης μια μορφή ενσυνείδητης διατροφής, που ονομάζεται hara hachi bu (βλέπε «Εφαρμόστε το hara hachi bu»).
Στην Κόστα Ρίκα, η κοινότητα της χερσονήσου Νικόγια περιστρέφεται παραδοσιακά γύρω από την πίστη και διαθέτει ισχυρή αίσθηση του σκοπού της ζωής. Η Λόμα Λίντα περιλαμβάνει μεγάλο ποσοστό οπαδών της εκκλησίας των Αντβεντιστών της Έβδομης Ημέρας, οι οποίοι είναι χορτοφάγοι και ο τρόπος ζωής τους έχει ως επίκεντρο την πίστη.
Τι αναφέρει η έρευνα
Πολλοί ειδικοί δεν πιστεύουν πως οι Γαλάζιες Ζώνες είναι κάτι εξαιρετικό και ορισμένοι μάλιστα έχουν την αίσθηση ότι οι αποδείξεις που αναφέρονται βασίζονται σε μη ισχυρά δεδομένα. «Η ίδια η θεωρία των Γαλάζιων Ζωνών δεν θεωρείται πειστική επιστήμη», λέει ο δρ Willett. «Όμως οι συμπεριφορές στο πλαίσιο των “9 Υγιεινών Συνηθειών” σε γενικές γραμμές συνάδουν με την αντίληψη που έχουμε για το πώς η διατροφή, η άσκηση, οι κοινωνικοί δεσμοί και η συναισθηματική ευεξία επηρεάζουν την υγεία και τη μακροζωία».
Παρ’ όλα αυτά, αποτελεί πρόκληση το να χρησιμοποιεί κανείς τις Γαλάζιες Ζώνες ως το πλέον έγκυρο σχέδιο τρόπου ζωής. Παραδείγματος χάριν, πολλά από τα οφέλη για την υγεία των Γαλάζιων Ζωνών περιστρέφονται γύρω από τη διατροφή των ανθρώπων. Οι κάτοικοι αυτών των περιοχών ακολουθούν κυρίως διατροφή με βάση φυτικής προέλευσης τροφές, με λίγες ή καθόλου επεξεργασμένες τροφές. Πληθώρα μελετών έχουν συνδέσει τη διατροφή με έμφαση στις φυτικής προέλευσης τροφές, όπως η μεσογειακή και η δίαιτα DASH, με μια σειρά από οφέλη για την υγεία, συμπεριλαμβανομένου ενός χαμηλότερου κινδύνου καρδιαγγειακών νοσημάτων και καρκίνου.
«Ωστόσο, εξαιτίας της ποικιλομορφίας μεταξύ των διαφορετικών τύπων διατροφής των Γαλάζιων Ζωνών, δεν μπορούμε να πούμε με βεβαιότητα ότι το γεγονός ότι ακολουθούν αυτόν τον συγκεκριμένο τύπο διατροφής ή η κατανάλωση αυτών των συγκεκριμένων τροφών είναι αυτό που ξεχωρίζει στους κατοίκους των Γαλάζιων Ζωνών», λέει ο δρ Willett. «Πρόκειται μάλλον για έναν συνδυασμό των καλύτερων παραδειγμάτων των διαθέσιμων τροφών».
Το ίδιο ισχύει και για τη δραστηριότητα. Μια μελέτη που δημοσιεύθηκε στο τεύχος Μαρτίου 2025 του επιστημονικού περιοδικού Journal of Population Ageing εξέτασε τη σωματική δραστηριότητα των αιωνόβιων των Γαλάζιων Ζωνών. Οι ερευνητές διαπίστωσαν ότι δεν ακολουθούσαν τυπικά προγράμματα άσκησης του δυτικού κόσμου (μια ισορροπημένη προσπάθεια προπόνησης ενδυνάμωσης και αεροβικής) ή δεν ακολουθούσαν ποσοστώσεις, όπως τη σύσταση για 150 λεπτά μέτριας έντασης άσκηση την εβδομάδα. Αντίθετα, η δραστηριότητα των ατόμων ενσωματωνόταν στην καθημερινή τους ζωή και βρίσκονταν συνεχώς σε κίνηση. Οι πολίτες των Γαλάζιων Ζωνών ασχολούνται με χειρωνακτική εργασία διαφορετικής έντασης (αγροτικές εργασίες, εμπόριο), αθλήματα στο ύπαιθρο (κολύμβηση, ιππασία, περπάτημα), καθώς και με δραστηριότητες στο σπίτι (οικιακές εργασίες, ύφανση).
«Το μήνυμα είναι πως σημασία έχει να παραμένετε ενεργοί και όχι απαραίτητα να εστιάζετε μόνο στην εκτέλεση ορισμένων ασκήσεων», λέει ο δρ Willett. «Δεν χρειάζεται να αφήσετε την άσκηση στο γυμναστήριο και να γίνετε αγρότης, αλλά φροντίστε να μην επιστρέφετε μετά στο σπίτι και να κάθεστε για ώρες μπροστά σε μια οθόνη».
Έχει επίσης διατυπωθεί η θεωρία πως τα γονίδια παίζουν σημαντικό ρόλο στη μακροζωία των κατοίκων των Γαλάζιων Ζωνών. Ωστόσο, φαίνεται ότι υπάρχουν λίγα στοιχεία που να την υποστηρίζουν. «Ορισμένοι κάτοικοι των Γαλάζιων Ζωνών γεννιούνται με καλά γονίδια, αλλά η τήρηση ενός υγιεινού τρόπου ζωής είναι αυτό που τους κάνει να ξεχωρίζουν», λέει ο δρ Willett.
Ζώντας στο παρελθόν
Ένας άλλος λόγος για τον οποίο ξεχωρίζουν αυτές οι κοινότητες είναι γιατί πολλές έχουν μείνει παγωμένες στον χρόνο. «Ο τρόπος ζωής τους είναι παρόμοιος με το πώς οι άνθρωποι από διάφορους πολιτισμούς, συμπεριλαμβανομένου του δικού μας, ζούσαν τους περασμένους αιώνες», επισημαίνει ο δρ Willett.
Στο μεγαλύτερο μέρος τους, οι Γαλάζιες Ζώνες έχουν παραμείνει προστατευμένες από τις σύγχρονες ανέσεις που έχουν κάνει τη ζωή ευκολότερη, αν και μερικές φορές οι άνθρωποι το πληρώνουν ακριβά με την υγεία τους. Ο δρ Willett ήταν μάρτυρας αυτής της αργής μεταμόρφωσης από πρώτο χέρι. Κατά τη διάρκεια των ταξιδιών του στην περιοχή της Μεσογείου τη δεκαετία του 1960, έβλεπε τους ανθρώπους να πηγαίνουν παντού με τα πόδια και να κάνουν τις αγροτικές εργασίες κυρίως χειρωνακτικά. Μία δεκαετία αργότερα, οι περισσότεροι χρησιμοποιούσαν μηχανάκια και τρακτέρ. Τελικά, τα αυτοκίνητα και οι τηλεοράσεις έγιναν μέρος της καθημερινής ζωής και οι άνθρωποι έγιναν λιγότερο κοινωνικοί. Η πρόσβαση σε επεξεργασμένες τροφές για εύκολα γεύματα αντικατέστησαν την ιεροτελεστία του μαγειρέματος σπιτικού φαγητού.
«Συγκριτικά, οι κοινότητες των Γαλάζιων Ζωνών καθυστέρησαν να κατακλυστούν από την πρόοδο της τεχνολογίας κι έτσι διατήρησαν πολλές πλευρές του παραδοσιακού τρόπου ζωής τους», λέει ο δρ Willett.
Τι μαθήματα μπορούμε να διδαχθούμε από τις Γαλάζιες Ζώνες; Ο δρ Willett υποστηρίζει ότι μπορούμε να εφαρμόσουμε σχεδόν όλες τις «9 Υγιεινές Συνήθειες» στη ζωή μας. «Το να καταναλώνουμε περισσότερες φυτικής προέλευσης τροφές, να παραμένουμε σωματικά δραστήριοι, να είμαστε νοητικά ενεργοί, να μιλάμε στους γείτονες, όλα αυτά μπορούμε να τα κάνουμε σήμερα. Και γνωρίζουμε ότι μπορούν να μας βοηθήσουν να ζήσουμε καλύτερα και περισσότερο», λέει. «Οι κοινότητες των Γαλάζιων Ζωνών μπορούν να μας υπενθυμίσουν γιατί είναι σημαντικά. Όμως δεν αφορούν το να ενστερνιστούμε κάτι νέο, αλλά μάλλον να δανειστούμε κάτι παλιό».
Εφαρμόστε το hara hachi bu
«Hara hachi bu» είναι μια ιαπωνική φράση με προέλευση από την Οκινάουα, μία από τις Γαλάζιες Ζώνες. Μεταφράζεται ως «φάε μέχρι να είσαι 80% πλήρης». Επικεντρώνεται στο να αισθάνεται κανείς ικανοποιημένος από το φαγητό και να μη νιώθει πλέον πείνα, παρά στο να αισθάνεται χορτασμένος, γεγονός που προλαμβάνει την υπερφαγία. ∆είτε πώς να εφαρμόσετε αυτή την πρακτική.
Βάλτε έναν χρονοδιακόπτη. Στην αρχή του γεύματός σας, βάλτε έναν χρονοδιακόπτη στα 20 λεπτά. Στη συνέχεια θέστε έναν ρυθμό στον εαυτό σας ώστε το γεύμα σας να διαρκέσει τουλάχιστον μέχρι να χτυπήσει ο χρονοδιακόπτης. Μασήστε και καταπιείτε με την ησυχία σας και ακουμπήστε τα μαχαιροπίρουνα κάτω ανάμεσα στις μπουκιές, για να επιβραδύνετε τον ρυθμό σας.
Υπολογίστε τις μερίδες. Καταναλώστε μόνο το 80% του γεύματός σας. Μόλις έχετε φάει αυτή την ποσότητα, αξιολογήστε την πείνα σας πριν φάτε περισσότερο.
Εστιάστε στο φαγητό. Κλείστε την τηλεόραση και τον υπολογιστή, βάλτε το τηλέφωνό σας στο αθόρυβο και απομακρύνετε κάθε είδους ανάγνωσμα, ώστε να συγκεντρωθείτε στο φαγητό και στην απόλαυση του γεύματός σας.
