Η δρ Suzanne Salamon θυμάται την Ellen σαν μια «μικρόσωμη, ζαρωμένη κυρία», η οποία πλησίαζε τα 90 και είχε σχεδόν χάσει την ακοή της.
Δεν είχε σημαντικά προβλήματα υγείας, αλλά οι ενοχλήσεις και τα εκνευριστικά ζητήματα που συνοδεύουν το γήρας αναπόφευκτα συσσωρεύονταν.
Επιπλέον, η Ellen ζούσε μόνη, χωρίς οικογένεια να την προσέχει, έστω κατά διαστήματα. Το τελευταίο γεγονός ανησυχούσε περισσότερο τη δρα Salamon. Έπιανε τον εαυτό της να αγωνιά για την Ellen και την ευημερία της, κι έτσι τηλεφώνησε σε ένα τοπικό κέντρο για ηλικιωμένους για να βοηθάει περιοδικά τη γυναίκα.
«Ήταν θαυμάσιοι και την πήγαιναν όπου χρειαζόταν, κάτι που με καθησύχασε», θυμάται η δρ Salamon, κλινική επικεφαλής γεροντολογίας στο συνεργαζόμενο με το Χάρβαρντ Beth Israel Deaconess Medical Center.
Η Ellen αποτελεί εξαιρετικό παράδειγμα ενός φαινομένου που ονομάζεται μοναχική γήρανση (solo aging). Οι μοναχικοί άνθρωποι μεγαλύτερης ηλικίας –που κατά τον ορισμό της AARP είναι άτομα 50 ετών και άνω, τα οποία είναι ανύπαντρα, δεν έχουν παιδιά εν ζωή και διαβιούν μόνα– αντιπροσωπεύουν έναν σταθερά αυξανόμενο αριθμό ενηλίκων μεγαλύτερης ηλικίας σε πολλές χώρες, ιδίως γυναίκες.
Όμως, πολλοί από αυτούς τους ανθρώπους δεν ξέρουν ποιος θα τους φροντίζει εάν οι ίδιοι καταστούν ανίκανοι να φροντίσουν τον εαυτό τους. «Προκαλεί προβληματισμό, δεδομένου ότι ορισμένα άτομα διαβιούν μόνα, χωρίς καμία σύνδεση με τον κόσμο», λέει η δρ Salamon. «Είναι πιθανό να χαθούν εάν δεν έχουν κανέναν».
Προκλητικές διαστάσεις
Οι στατιστικές γύρω από τη μοναχική γήρανση είναι διαφωτιστικές. Στις ΗΠΑ, περίπου 8% των ενηλίκων 55 ετών και άνω δεν έχουν βιολογικά παιδιά ούτε σύζυγο ή σύντροφο, σύμφωνα με την Υπηρεσία Απογραφής της χώρας. Οι γυναίκες που διαβιούν μόνες αντιπροσωπεύουν τη μεγαλύτερη αναλογία (16%) των νοικοκυριών που δεν περιλαμβάνουν οικογένεια.
Υπάρχουν μερικοί παράγοντες που τροφοδοτούν αυτή την τάση, συμπεριλαμβανομένου του μεγαλύτερου προσδόκιμου ζωής – ιδίως στις γυναίκες. «Επίσης, οι άνθρωποι δεν παντρεύονται τόσο συχνά όσο παλιότερα», λέει η δρ Salamon.
Πέραν αυτών, εκατομμύρια ακόμη ηλικιωμένα άτομα που ζουν μόνα δεν κατοικούν κοντά στα ενήλικα τέκνα τους ή σε άλλους συγγενείς, όπως αδέλφια, ή έχουν τεταμένες σχέσεις μαζί τους, που τους εμποδίζουν να ζητήσουν υποστήριξη. Περίπου 11% των μοναχικών ατόμων μεγαλύτερης ηλικίας έχουν τουλάχιστον ένα τέκνο εν ζωή, αλλά έχουν αποξενωθεί από αυτό, σύμφωνα με μια έρευνα της AARP του 2023, σε σχεδόν 1.100 μοναχικά άτομα μεγαλύτερης ηλικίας.
Η δημοσκόπηση αποκάλυψε ότι στις ΗΠΑ μόνο το 25% έχουν κάποιον στον οποίο μπορούν να βασιστούν για να τους βοηθήσει στο καθάρισμα, στο μαγείρεμα, στα ψώνια στο σούπερ μάρκετ ή στο να αναλάβει άλλες δουλειές του σπιτιού εάν χρειαστεί. Λιγότεροι από δύο στους πέντε δήλωσαν ότι γνωρίζουν κάποιον που θα μπορούσε στον παρόντα χρόνο να βοηθήσει στη διαχείριση της φροντίδας τους.
Ορισμένοι απλώς παρατείνουν το κενό σε αυτόν τον τομέα: τέσσερις στους πέντε δεν έχουν προγραμματίσει τρέχουσα στήριξη διαβίωσης και μόνο το 41% διαθέτει «διαθήκη ζωής» ή «εκ των προτέρων οδηγίες θεραπευτικής αντιμετώπισης». «Αποφασίζουν να μην το σκέφτονται», λέει η δρ Salamon.
Υπέρ και κατά
Ωστόσο, μπορεί να υπάρχουν πλεονεκτήματα στο να γερνά κανείς με παρέα τον εαυτό του. Σύμφωνα με την έρευνα της AARP, οι κορυφαίες τρεις περιγραφές που έδωσαν τα μοναχικά άτομα μεγαλύτερης ηλικίας για τη μοναχική διαβίωση ήταν όλες θετικές: 55% δήλωσαν ότι αισθάνονταν ανεξάρτητες/οι, 41% ήταν ικανοποιημένες/οι και 30% ήταν ευτυχείς. Το καλύτερο στη μοναχική διαβίωση είναι η ελευθερία, είπαν οι συμμετέχοντες στην έρευνα.
«Δεν πιστεύω ότι τα μοναχικά άτομα μεγαλύτερης ηλικίας θα έλεγαν οπωσδήποτε ότι είναι κάτι αρνητικό», λέει η δρ Salamon. «Οι περισσότεροι δεν είναι απαραίτητα δυσαρεστημένοι με τον τρόπο ζωής τους».
Σχηματίζεται, ωστόσο, ένας πιο μακρύς κατάλογος μειονεκτημάτων. Χωρίς υποστήριξη της ανεξαρτησίας τους από άλλους, πολλά μοναχικά άτομα μεγαλύτερης ηλικίας μπορεί να είναι ευάλωτα απέναντι στην επιδεινούμενη σωματική και ψυχική υγεία, επισημαίνει η δρ Salamon.
Η έρευνα της AARP υπογράμμισε για ποιους λόγους ανησυχούν τα μοναχικά άτομα μεγαλύτερης ηλικίας: το 78% ανησυχούν για την απώλεια της ανεξαρτησίας τους, το 60% για το εάν θα είναι σε θέση να παραμείνουν στο παρόν σπίτι τους, το 51% για το ότι μπορεί να τους μεταφέρουν κάπου παρά τη θέλησή τους και ένα 50% για το γεγονός ότι θα χρειαστούν βοήθεια με τις καθημερινές δραστηριότητές τους.
Χωρίς παρακολούθηση, οι ηλικιωμένοι συχνά διατηρούν συνήθειες και μοντέλα διαβίωσης που ενδέχεται να μειώνουν σιγά σιγά τη δύναμή τους, όπως να καταναλώνουν υπερβολικά λιτά ή μη ισορροπημένα γεύματα ή να ακολουθούν μια εξαιρετικά καθιστική ζωή.
Χωρίς υποστήριξη της ανεξαρτησίας τους από άλλους, πολλά μοναχικά άτομα μεγαλύτερης ηλικίας μπορεί να είναι ευάλωτα απέναντι στην επιδεινούμενη σωματική και ψυχική υγεία.
Ζητήματα όπως η υπέρταση –ακόμη και τα μίνι εγκεφαλικά– μπορεί να περάσουν απαρατήρητα. Επιπλέον εκείνες/οι που εμφανίζουν έκπτωση της γνωστικής λειτουργίας μπορεί να αποβούν επικίνδυνες/οι για τον εαυτό τους και τους άλλους.
«Μπορεί να αφήσουν ανοιχτό τον φούρνο ενώ μαγειρεύουν. Μπορεί να έχουν ένα κάταγμα και να μην το γνωρίζει κανείς», λέει η δρ Salamon. «Ίσως παρατηρήσουν ότι δεν περπατούν τόσο καλά όσο παλιότερα και να φοβούνται να βγουν από το σπίτι. Υπάρχουν πολλές συνέπειες για την υγεία».
Γεμίζοντας το κενό
Σε απουσία ενός συντρόφου ή τέκνων, πού μπορούν να αποταθούν τα μοναχικά άτομα μεγαλύτερης ηλικίας εάν παρουσιαστεί μια ασθένεια ή αναπηρία;
Πολλοί βασίζονται σε ένα συνονθύλευμα επαφών που περιλαμβάνει αδέλφια, γείτονες, φίλους, ενήλικα ανίψια, μέλη της Εκκλησίας τους, ομάδες της κοινότητας και βοήθεια επί πληρωμή, σύμφωνα με μια μελέτη που δημοσιεύθηκε την 1η Μαρτίου 2023 στο επιστημονικό περιοδικό Journal of Applied Gerontology.
Τα αδέλφια ίσως αποτελούν την καλύτερη πηγή στήριξης, καθώς ανήκουν στην οικογένεια και μπορεί να τρέφουν κάποια αισθήματα αγάπης και ευθύνης. «Συχνά ένας αδελφός/ή αναλαμβάνει ένα άτομο που δεν μπορεί πλέον να φροντίσει τον εαυτό του», λέει η δρ Salamon. «Μπορεί να αποτελέσει μια ευθύνη ή ένα βάρος, ανάλογα με το πώς θα επιλέξει να το αντιμετωπίσει».
Μη συγγενείς μπορούν επίσης να καλύψουν το κενό, αλλά ίσως δεν επενδύουν συναισθηματικά στην ευημερία σας το ίδιο με έναν συγγενή, επισημαίνει. Το να στηρίζεται κανείς σε γείτονες μπορεί να λειτουργήσει καλά, με την προϋπόθεση ότι θα νοιάζονται τακτικά για εσάς.
«Συμβουλεύω τους ανθρώπους που έχουν ηλικιωμένους γείτονες να έχουν τον νου τους – να μην εικάζουν ότι τα άτομα που γερνούν είναι εξίσου ενεργητικά όπως πριν. Κατά καιρούς, μας καλεί ένας φίλος που έχει παρατηρήσει κάτι ή ένας γείτονας που βλέπει την αλληλογραφία να στοιβάζεται ή άλλα σημάδια πως κάτι δεν πάει καλά», λέει. Εάν δεν βλέπετε φώτα ή εάν δεν βλέπετε καμία δραστηριότητα στο σπίτι, χτυπήστε την πόρτα. Εάν δεν σας απαντήσουν, καλέστε την αστυνομία».
Η βέλτιστη λύση, εάν μπορείτε να αντεπεξέλθετε οικονομικά, είναι να προσλάβετε κάποιον να σας βοηθάει –είτε βοηθητικό προσωπικό είτε έναν υπεύθυνο γηριατρικής φροντίδας–, λέει η δρ Salamon. «Πηγαίνουν τους ανθρώπους στις ιατρικές επισκέψεις, τους ψωνίζουν και επικοινωνούν τακτικά μαζί τους», αναφέρει.
«Κατά βάση διαχειρίζονται τη διαβίωσή τους. Σε μερικές περιπτώσεις μπορεί να είναι ακριβή υπηρεσία, αλλά εάν μπορείτε να το υποστηρίξετε οικονομικά, παρέχουν μεγάλη ανακούφιση».
Δημιουργήστε το δικό σας σύστημα υποστήριξης
Τα μοναχικά άτομα μεγαλύτερης ηλικίας που επιθυμούν να παραμείνουν αυτόνομα και αποτελεσματικά, συχνά δημιουργούν μια «μικρή κοινότητα για παν ενδεχόμενο…», λέει η δρ Suzanne Salamon, κλινική επικεφαλής γεροντολογίας στο Beth Israel Deaconess Medical Center.
Όμως χρειάζεται χρόνος, αποφασιστικότητα και προσπάθεια για να συγκεντρώσετε μια ομάδα ατόμων που να είναι πρόθυμοι να επέμβουν και να βοηθήσουν. Προτείνει τις παρακάτω στρατηγικές:
∆ημιουργήστε ένα φιλικό δίκτυο. Επιλέξτε έναν γείτονα ή φίλο και συμφωνήστε να τηλεφωνείτε ο ένας στον άλλον μία φορά την ημέρα.
Μείνετε σε τακτική επαφή με τους οικείους σας. Ζητήστε από φίλους ή μέλη της ευρύτερης οικογένειας να σας καλούν με βάση ένα ορισμένο χρονοδιάγραμμα, «ακόμη και για ένα λεπτό», λέει η δρ Salamon. Ή, εάν έχουν νέα σας τακτικά, θα παρατηρήσουν εγκαίρως την περίπτωση που δεν θα επικοινωνήσετε.
Καταπολεμήστε την απομόνωση. Ενταχθείτε σε μια ομάδα ή παρακολουθήστε ένα μάθημα για να δημιουργήσετε το δικό σας κοινωνικό δίκτυο. Ακόμη και πιάνοντας κουβέντα με τον ταχυδρόμο, με τους εργαζομένους που έρχονται να κουρέψουν το γκαζόν ή να κάνουν συντήρηση στο κτίριο, μπορείτε να δημιουργήσετε ένα δίκτυο ατόμων που ενδιαφέρονται για την ευζωία σας και μπορεί να παρατηρήσουν εάν κάτι δεν πηγαίνει καλά.
Ακολουθήστε προγράμματα για ηλικιωμένους. Πολλές κοινότητες προσφέρουν ένα κέντρο απασχόλησης ηλικιωμένων ή Συμβούλιο Τρίτης Ηλικίας, των οποίων το προσωπικό αποτελείται από κοινωνικούς λειτουργούς και άλλους με αποστολή, τουλάχιστον εν μέρει, να φροντίζουν τους ηλικιωμένους που διαβιούν μόνοι. «Μπορεί να πηγαίνουν να τους επισκεφθούν μία φορά τον μήνα ή να τους τηλεφωνούν ώστε να βεβαιωθούν ότι είναι καλά», λέει η δρ Salamon. Κάποιοι προσφέρουν τη βοήθειά τους για τα ψώνια ή άλλα θελήματα.
