Τον Μάιο του 1993 ο κομήτης Σουμέικερ-Λέβι 9 κατευθυνόταν με ταχύτητα 60 χιλιομέτρων το δευτερόλεπτο προς τον πλανήτη Δία, πέφτοντας θύμα της κολοσσιαίας βαρύτητας του μεγαλύτερου πλανήτη του ηλιακού μας συστήματος.
Το φωτεινό ουράνιο σώμα από πάγο και σκόνη με τη χαρακτηριστική φωτεινή «ουρά» κομματιαζόταν σιγά σιγά και τον Ιούλιο εκείνης της χρονιάς έπεσε τελικώς μέσα στον Δία.
Οχι «πάνω», αλλά «μέσα»: ο Δίας δεν έχει στέρεη επιφάνεια, είναι αεριώδης πλανήτης (όπως και ο Κρόνος, ο Ουρανός και ο Ποσειδώνας) και όχι βραχώδης (όπως η Γη, ο Αρης, ο Ερμής, η Αφροδίτη και ο Πλούτωνας). Ο κομήτης βυθίστηκε στη βαθιά ατμόσφαιρα του Δία έπειτα από ένα αδιανόητο ταξίδι που είχε ξεκινήσει πριν από 4,5 δισεκατομμύρια χρόνια, οπότε και η ουράνια αυτή βολίδα σχηματίστηκε στις εσχατιές του βρεφικού, τότε, ηλιακού μας συστήματος.
Επί σειράν αιώνων, ο κομήτης ακολουθούσε μια τροχιά στο λεγόμενο Νέφος του Οορτ (υποθετική σφαιρική περιοχή του εξωτερικού ηλιακού συστήματος· θεωρείται η πηγή όλων των κομητών που εισέρχονται σε αυτό). Για κάποιον ανεξήγητο λόγο –πιθανώς το πέρασμα ενός άστρου να του άλλαξε την τροχιά– ο Σουμέικερ-Λέβι 9 στράφηκε προς το εσωτερικό του ηλιακού συστήματος (ο κομήτης πήρε την ονομασία του από τους αστρονόμους που τον ανακάλυψαν το 1993, την Κάρλιν και τον Ευγένιο Μ. Σουμέικερ, καθώς και τον ερασιτέχνη αστρονόμο Ντέιβιντ Λέβι. Ο αριθμός 9 παραπέμπει στη χρονολογική σειρά ανακάλυψης ανάλογων κομητών βραχείας περιόδου).
Το μακρινό 1929 πλησίασε επικίνδυνα τον Δία, ο οποίος με την τροχιά του μετέβαλε περαιτέρω την πορεία του και έτσι ο κομήτης έγινε κάτι σαν δορυφόρος του. Αλλά ήταν τόσο στενή η τροχιά γύρω από αυτόν τον γίγαντα συμπυκνωμένων αερίων που, αναπόφευκτα, τον τράβηξε σαν μαγνήτης επάνω του με μια ισχύ περίπου 200 φορές μεγαλύτερη από αυτήν που ασκεί η Σελήνη πάνω στους ωκεανούς της Γης.
H στιγμή της σύγκρουσης
Στη Γη, οι αστρονόμοι προετοιμάζονταν για τη στιγμή της σύγκρουσης συντονίζοντας τα τηλεσκόπιά τους. Αλλά αυτό δεν συνέβαινε μόνο πάνω στη Γη: το διαστημικό τηλεσκόπιο Χαμπλ, ό,τι καλύτερο διέθετε τότε η γήινη αστρονομική τεχνολογία, είχε στρέψει τον φακό του στον Δία για να παρατηρήσει τον ένδοξο θάνατο του Σουμέικερ-Λέβι 9.
Σε αντίθεση με τον μαθουσάλα κομήτη, το Χαμπλ μετρούσε μόλις τέσσερα χρόνια ζωής: τέθηκε σε χαμηλή τροχιά γύρω από τη Γη το 1990 – που σημαίνει ότι η χρονιά που μόλις έκλεισε, σηματοδότησε το 35ο έτος της λειτουργίας του.
Ηταν στις 24 Απριλίου 1990 όταν «πακεταρισμένο» στο διαστημικό λεωφορείο Discovery το Χαμπλ πέταξε στα άστρα. Την επομένη, ένα ρομποτικό μπράτσο έθεσε το τηλεσκόπιο σε τροχιά γύρω από τη Γη και μέσα σε έναν κιόλας μήνα το Χαμπλ άρχισε, για λογαριασμό της NASA και της ESA (European Space Agency – η «NASA της Ευρώπης»), να «κοιτάζει» πιο βαθιά στο σύμπαν –ή αλλιώς πιο πίσω στον χρόνο, αφού αυτό συμβαίνει όταν παρατηρούμε τον έναστρο ουρανό– από οτιδήποτε άλλο είχε κατασκευάσει έως τότε ο άνθρωπος. Μονάχα το νέο διαστημικό τηλεσκόπιο Τζέιμς Γουέμπ –που τέθηκε σε τροχιά το 2021– το ξεπέρασε σε τεχνολογία.
Το Χαμπλ έλαβε την ονομασία του από τον πρωτοπόρο Αμερικανό αστρονόμο Εντουιν Χαμπλ, ο οποίος στα τέλη της δεκαετίας του 1920 παρατήρησε πως το σύμπαν διαστέλλεται και ότι ο δικός μας γαλαξίας δεν είναι ο μοναδικός που υπάρχει.
Το διαστημικό τηλεσκόπιο που πήρε το όνομά του κατασκευαζόταν ήδη από τη δεκαετία του 1970 και επρόκειτο να εκτοξευθεί το 1983, αλλά οικονομικά ζητήματα καθυστέρησαν το μεγάλο γεγονός. Μάλιστα, σε ένα τεύχος του Superman το 1972 το Χαμπλ κάνει μια μικρή εμφάνιση (!), ωστόσο το όλο πρότζεκτ παραλίγο να καταλήξει σε παταγώδη αποτυχία, καθώς στις απαρχές της λειτουργίας του οι αστρονόμοι διαπίστωσαν ότι ο διαμέτρου 2,4 μέτρων καθρέφτης του είχε μια ατέλεια, με αποτέλεσμα οι εικόνες του να είναι θολές. Χρειάστηκαν πέντε διαστημικοί περίπατοι από αστροναύτες για να επιδιορθωθεί.
Εκτόξευση με το Discovery. Το Χαμπλ άρχισε να κατασκευάζεται από τη δεκαετία του 1970, όμως τελικά πέταξε στα άστρα στις 24 Απριλίου 1990 με το διαστημικό λεωφορείο Discovery.
Το Χαμπλ είναι το μοναδικό τηλεσκόπιο που σχεδιάστηκε έτσι ώστε να συντηρείται από αστροναύτες των αποστολών του διαστημικού λεωφορείου. Η δε θέση του πάνω από την ατμόσφαιρα της Γης ήταν προνομιούχος, καθώς δεν εμποδιζόταν η ορατότητα από την αστάθεια της γήινης ατμόσφαιρας, πρόβλημα που αντιμετωπίζουν συχνά τα γήινα αστεροσκοπεία.
Μέσα σε αυτά τα 35 χρόνια, το Χαμπλ διεξήγαγε περισσότερες από 1,6 εκατομμύριο αστροπαρατηρήσεις συγκεντρώνοντας 430 terabytes πληροφορίας, αποκαλύπτοντας ή επιβεβαιώνοντας, μεταξύ άλλων, ότι αβυσσαλέες μαύρες τρύπες φωλιάζουν στα κέντρα των περισσότερων γαλαξιών, ότι η Ευρώπη, ο παγωμένος δορυφόρος του Δία, εκτοξεύει πίδακες νερού στο Διάστημα και ότι στο μακρινό μέλλον ο δικός μας γαλαξίας θα συγκρουστεί με τον γαλαξία της Ανδρομέδας.
Επιπλέον, το Χαμπλ μελέτησε τις καιρικές μεταβολές στους εξώτερους πλανήτες του ηλιακού συστήματος, ανακάλυψε δορυφόρους σε τροχιά γύρω από τον Πλούτωνα –παρατήρησε ακόμη και τον Ηλιο, μολονότι δεν είχε αρχικά σχεδιαστεί για κάτι τέτοιο–, ενώ για πρώτη φορά στην Ιστορία «άδραξε» με μια φωτογραφία τη λάμψη του υπερκαινοφανούς αστέρα SN1987-A (σουπερνόβα: άστρο που τελειώνει τον βίο του με μια τρομακτικά βίαιη έκρηξη).
«Πυλώνες της Δημιουργίας»
Το 1995 το Χαμπλ έστειλε στη Γη την εμβληματική φωτογραφία του με τους περίφημους «Πυλώνες της Δημιουργίας» (Pillars of Creation): γιγαντιαίες στήλες σκόνης και διαστρικού αερίου που βρίσκονται στο νεφέλωμα του Αετού. Οι «Πυλώνες της Δημιουργίας» υπολογίζεται ότι έχουν ηλικία 5,5 εκατομμυρίων ετών και δεν είναι παρά ένα αδιανόητα τεράστιο βρεφοκομείο, ένα πεδίο αστρογένεσης δηλαδή.
Λίγο πιο πριν, στις 16 Ιουλίου 1994, οι αστρονόμοι είδαν αυτό που με τόση αδημονία περίμεναν: τον Σουμέικερ-Λέβι 9 να «σκάει» στον Δία. «Λίγες ώρες αργότερα», γράφει ένας από τους «νονούς» του κομήτη, ο Ντέιβιντ Χ. Λέβι στο βιβλίο του «Starry Night. Astronomers and Poets Read the Sky», «το διαστημικό τηλεσκόπιο Χαμπλ έστειλε στη Γη εικόνες μιας τεράστιας πύρινης σφαίρας να διαγράφει πορεία πάνω από τον πλανήτη, ακολουθούμενης από ένα σκοτεινό νέφος με μέγεθος περίπου το ένα τέταρτο του μεγέθους της Γης. Ημασταν στο μέσον συνέντευξης Τύπου όταν οι εκστασιασμένοι αστρονόμοι έλαβαν αυτές τις εικόνες έναν όροφο πιο κάτω από εμάς. Μια τέτοια αστρονόμος, η Χάιντι Χάμελ, διέκοψε τη συνέντευξη Τύπου κρατώντας στο ένα της χέρι μια φωτογραφία και στο άλλο ένα μπουκάλι σαμπάνιας, και ο κόσμος παρακολουθούσε καθώς το κοινό των δημοσιογράφων ξέσπασε σε χειροκροτήματα και επιφωνήματα».
Στην πραγματικότητα, διαλυμένος σε πολλά κομμάτια ήδη από την τεράστια βαρύτητα του Δία, ο κομήτης τον πέτυχε σε πολλά και διαφορετικά σημεία. Μέσα σε ένα διάστημα μιας εβδομάδας καταμετρήθηκαν 21 εκρήξεις πάνω στην επιφάνεια του πλανήτη, αφήνοντας πίσω τους σειρά από σκοτεινά νέφη, τα οποία παρέμειναν ορατά για έναν ολόκληρο χρόνο ακόμη.
Το «Τζέιμς Γουέμπ»
Το Χαμπλ έχει πλέον ξεπεραστεί από το Τζέιμς Γουέμπ, ενώ αντιμετωπίζει και σωρεία τεχνικών προβλημάτων. Σε αντίθεση με το Χαμπλ, το Τζέιμς Γουέμπ είναι τοποθετημένο πολύ πιο μακριά από τη Γη, με αποτέλεσμα να μην είναι προσβάσιμο στους αστροναύτες. Παρ’ όλα αυτά, κατά καιρούς τα δύο τηλεσκόπια «συνεργάζονται» στην αποστολή εικόνων στη Γη.
Αμφότερα θα συνεχίσουν να χρηματοδοτούνται εν μέσω δραστικών περικοπών που αποφάσισε η κυβέρνηση Τραμπ για τη NASA, μολονότι οι χρηματοδοτήσεις αυτές δεν εξαρτώνται από τον εκάστοτε πρόεδρο, αλλά από το Κογκρέσο, και σύμφωνα με την επιστημονική δημοσιογράφο Μέγκαν Μπάρτελς του Scientific American το Κογκρέσο έχει πολλές φορές ανατρέψει τέτοιες προεδρικές αποφάσεις περικοπών.
«Αυτός είναι ο περιορισμός ενός αστρονομικού θαύματος», συνεχίζει η Μπάρτελς: «Ενώ το Χαμπλ μπορεί να διακρίνει ένα άστρο όπως ήταν ένα δισεκατομμύριο χρόνια πριν, δεν μπορεί να δει το δικό του μέλλον».
