«Καλή Βαγιανή» λένε στο νησί την Κυριακή των Βαΐων, που ακολουθείται από την Εβδομάδα των Παθών του Κυρίου. Στην Μονή του Αγίου Ιωάννη του Θεολόγου -Μνημείο Παγκόσμιας Κληρονομιάς της UNESCO από το 1999-, συνθέσεις από βάγια κοσμούν τους πολυελαίους, ενώ τα μεγάλα, σε σχήμα ψαριού φύλλα στολίζουν την Ωραία Πύλη – το σχήμα τους παραπέμπει στη λέξη «ΙΧΘΥΣ», αρκτικόλεξο της φράσης «Ιησούς Χριστός Θεού Υιός Σωτήρ». Στην έξοδο υπάρχουν καλάθια γεμάτα σταυρούς φτιαγμένους με περισσή τέχνη από φύλλα φοίνικα, όπως εκείνα που κρατούσαν στα Ιεροσόλυμα, που στη συνέχεια θα φυλαχτούν στα σπίτια των πιστών για ευλογία και προστασία.
Μεγάλες στιγμές
Η Μεγάλη Εβδομάδα ξεκινά με κατάνυξη. Η Χώρα, απαστράπτουσα με τα κατάλευκα σπίτια και το ανοιξιάτικο φως, γεμάτη από πιστούς που μιλούν χαμηλόφωνα, είναι το ιδανικό σκηνικό για να περάσει κανείς αυτές τις άγιες ημέρες. Τη Μεγάλη Πέμπτη το πρωί τελείται το έθιμο του Ιερού Νιπτήρα. Όπως ο Χριστός έπλυνε τα πόδια των 12 μαθητών του στον Μυστικό Δείπνο, έτσι και ο Ηγούμενος πλένει τα πόδια των μοναχών του, τυπικό που τελούνταν αδιαλείπτως από τον 11ο αιώνα, με την ίδρυση της Μονής, στο Καθολικό ή στην αυλή της, ενώ τον 16ο αιώνα μεταφέρθηκε στον εκτός της Μονής χώρο και μέχρι σήμερα γίνεται στην πλατεία που φέρει το όνομα του Φιλικού Εμμανουήλ Ξάνθου. Με ρίζες στα Ιεροσόλυμα, το έθιμο συνεχίστηκε στη Ρώμη και, φυσικά, στην Κωνσταντινούπολη, όπου ο αυτοκράτορας έπλενε τα πόδια δώδεκα φτωχών – «…και δη εις τον βασιλικόν θάλαμον, καλουμένων δώδεκα πτωχών, των οποίων τας πόδας ένιπτεν ο αυτοκράτωρ…».
Η πομπή με την εικόνα Χριστός Ελκόμενος «Ιδού ο Νυμφίος» –λέγεται ότι είναι ένα από τα πρώιμα έργα του Δομήνικου Θεοτοκόπουλου, κατόπιν Ελ Γκρέκο–, βασταζόμενη από δύο διακόνους, ξεκινά μετά το πέρας της Θείας Λειτουργίας στη Μονή. Ακολουθούν ο Ηγούμενος και πίσω του ιερείς, μοναχοί και πλήθος κόσμου. Τα σοκάκια απ’ όπου περνούν είναι στρωμένα με «λαμπριές», ένα από τα εκατοντάδες άγρια αρωματικά φυτά του νησιού.
Η πομπή κάνει μια στάση σ’ ένα εκκλησάκι λίγο πριν την πλατεία Ξάνθου, όπου έχει στηθεί μια ανθοστόλιστη εξέδρα, πάνω στην οποία δώδεκα μοναχοί αναπαριστούν τους μαθητές του Χριστού, με τον Ηγούμενο στον ρόλο του θεανθρώπου και έναν κληρικό σε αυτόν του Ευαγγελιστή Ιωάννη. Κεντρικό στοιχείο της τελετής είναι η ανάγνωση του Ιερού Ευαγγελίου του Ιωάννη, όπου εξελίσσεται η συνομιλία με τις παρακαταθήκες του Χριστού προς τους μαθητές του για τη διακονία στον συνάνθρωπο. Στο δεύτερο μέρος τονίζεται η ταπείνωση, με τον Ιησού να πλένει τα πόδια των μαθητών του, το τρίτο είναι αφιερωμένο στην προσευχή στη Γεθσημανή μπροστά στην εικόνα του Χριστού Ελκόμενου.
Μετά το πέρας της τελετής, όλοι επιστρέφουν στο Μοναστήρι. Γαστρονομικά, αυτή την ημέρα πρωταγωνιστούν τα «γιαπράκια» (ντολμαδάκια) με φρέσκα αμπελόφυλλα και βραστά φρέσκα κουκιά που τρώνε οι ντόπιοι. Εσείς, μπορείτε να πάτε μέχρι το εστιατόριο Πάνθεον (τηλ. 22470-31226) για κρύα μπίρα με χταπόδι λιαστό στη σχάρα και βραστά κολοκυθάκια ή στο Vegan, στη Σκάλα (τηλ. 22470-31699), με τα εξαιρετικά όσπρια και λαχανικά.
Τη Μεγάλη Παρασκευή, επισκέπτες και ντόπιοι ανηφορίζουν στη Μονή του Αγίου Ιωάννη για να συμμετάσχουν σε μια μοναδική τελετή ιερής κατάνυξης, την αναπαράσταση της Αποκαθήλωσης. Οι ανεκτίμητης αξίας Βυζαντινές αγιογραφίες, η γλυκιά μυρωδιά του λιβανιού, οι μοναχοί που ψέλνουν το «Ώ γλυκύ μου έαρ» δημιουργούν μια μυσταγωγική ατμόσφαιρα. Στη Χώρα, στον ναό της Παναγίας, ο ξύλινος Επιτάφιος με το χρυσοκέντητο πορφυρό ύφασμα από βελούδο δέχεται την αγάπη των πιστών που προσκυνούν. Στην περιφορά στα γύρω καλντερίμια θα τον σηκώσουν στους ώμους τους όσοι το έχουν τάξει, με τον ιερέα να ψάλλει και το πλήθος να ακολουθεί συγκινημένο κρατώντας τα αναμμένα κεριά.
Το Μεγάλο Σάββατο οι ετοιμασίες για το Πασχαλινό τραπέζι είναι στο φόρτε τους. Και όταν πέσει το βράδυ, όλοι ξεκινούν για την εκκλησία, όπου τελείται η πιο αυθεντική Βυζαντινή Ανάσταση. Πιάστε από νωρίς ένα στασίδι στο Καθολικό, την καρδιά της Μονής, απ’ όπου θα έχετε όλο τον χρόνο να θαυμάσετε το περίτεχνο τέμπλο που σμίλεψαν με ζήλο δώδεκα Χιώτες ξυλογλύπτες το 1820 και κόστισε το αστρονομικό για την εποχή ποσό των 170.000 λιρών –συν 1.200 λίρες η επιχρύσωσή του–, ένα πραγματικό έργο τέχνης. Καθώς ο Διάκονος ανάβει ένα ένα τα κεριά των πολυελαίων, οι μοναχοί διαβάζουν το Ευαγγέλιο σε ηρωικό εξάμετρο, ενώ έξω χτυπούν ρυθμικά με ξύλινο σφυρί το σήμαντρο. Και με το που ακούγεται το «Δεύτε λάβετε φως» ανάβουν οι λευκές λαμπάδες και το τοπίο φωτίζεται – τι συγκινητική εμπειρία! Ανάλογα κατανυκτική είναι η ατμόσφαιρα στην Ανάσταση, αλλά και όλη τη Μεγάλη Εβδομάδα, στο Γυναικείο Μοναστήρι του Ευαγγελισμού. Και όταν φτάνει η ώρα για το αναστάσιμο δείπνο, ένα από τα πιο πιστά στην παράδοση θα απολαύσετε στο ξενοδοχείο Patmos Aktis.
Την Κυριακή του Πάσχα, και αφού έχετε γευτεί στις ταβέρνες του νησιού τα κλασικά πασχαλινά εδέσματα, ανηφορίστε προς τη Μονή για τον Εσπερινό της Αγάπης, τη λεγόμενη και Δεύτερη Ανάσταση, όπου το Ευαγγέλιο διαβάζεται σε επτά γλώσσες –ακόμα και στην Ομηρική διάλεκτο– ενώ ο Ηγούμενος προσφέρει κόκκινα αυγά. Το ίδιο απόγευμα, στην πλατεία του λιμανιού της Σκάλας ο δήμος Πάτμου και οι ντόπιοι παραγωγοί παραθέτουν πλούσιο μπουφέ με πασχαλιάτικα εδέσματα, αυγά, πατινιώτικη τυρόπιτα, γλυκά και τοπικό κρασί, όσο οι ντόπιοι χορεύουν τον «Σιανό» και κοπέλες περιφέρονται ντυμένες με τη βαρύτιμη πατμιακή φορεσιά.
Την Τρίτη του Πάσχα το πρωί, στην Πλατεία της Αγίας Λεβιάς, στη Χώρα, το πλήθος σχηματίζει ουρά για να προσκυνήσουν τις εικόνες και τα ιερά λείψανα όσο ο Ηγούμενος και η αδελφότητα της Μονής κάνουν αγιασμό με δεήσεις. Στη συνέχεια γίνεται η περιφορά των εικόνων στα σπίτια και στα καταστήματα – μέχρι πρόσφατα έφταναν μέχρι την καλλιεργημένη γη για να ζητηθεί η εύνοια του Θεού στην αναγκαία βροχή, κατάλοιπο της αρχαίας Διονυσιακής λατρείας.
Περπατώντας στο νησί
Οι λάτρεις της φύσης μπορούν να απολαύσουν το ανοιξιάτικο τοπίο ακολουθώντας το «Μονοπάτι Πολιτισμού 2 Απορθιανός» από τη Χώρα προς τους ανεμόμυλους –οι οποίοι έχουν αποκατασταθεί και βραβευτεί από την Europa Nostra– και από εκεί στο λιμάνι της Σκάλας, μια ωραιότατη κατηφόρα 2,4 χλμ. Στον δρόμο μπορείτε να επισκεφτείτε και το Σπήλαιο της Αποκάλυψης.
Μια άλλη όμορφη πεζοπορία –που μπορεί να συνδυαστεί και με μια γρήγορη θαλασσινή βουτιά– είναι το σηματοδοτημένο «Μονοπάτι Πολιτισμού 5». Από τη νοτιοδυτική μεριά της Χώρας –όπου βρίσκεται το γυναικείο μοναστήρι Άγια των Αγίων– οδηγεί προς τους Κήπους, ύστερα περνάει από την παραλία Χόχλακα, για να ανηφορίσει στην όμορφη Κοιλάδα με τα δέντρα μέχρι το Γυναικείο Μοναστήρι του Ευαγγελισμού και τη Χώρα. (2,5 χλμ. –200μ. υψόμετρο– 2 ώρες).
Αν σας βγάλει ο δρόμος στο Διακόφτι, υπάρχει ένα πρότυπο καρνάγιο όπου με πολύ μεράκι Αιγαιοπελαγίτες καραβομαραγκοί κατασκευάζουν και αναπαλαιώνουν παραδοσιακά ξύλινα σκάφη αλλά και ταχύπλοα ανοιχτής θαλάσσης, όλα αριστουργήματα που μαρτυρούν την μακραίωνη παράδοση των νησιών του Αιγαίου στη ναυπήγηση.
Ποτό με θέα
Για κοσμοπολίτικη ατμόσφαιρα και καλά κοκτέιλ ιδανικά είναι το Atmos beach bar (τηλ. 22470-34734 και το George’s place (τηλ. 6930-148706), στον Κάμπο.
